Жануарлардың қарым-қатынасы

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Жануарлар табиғатта жалғыз тіршілік етпейді — олар бір-бірімен әртүрлі қарым-қатынаста болады. Қарым-қатынастың негізгі екі түрі бар: бәсекелестік және бейтарап қарым-қатынас.

Бәсеке — қорек пен тіршілік мекені үшін жануарлардың бір-бірімен күресі. Мысалы, бұғылар мекен үшін таласып, жиі шайқасады. Бір аймақта жануар көп болса, қорек тез таусылады, сондықтан оларға жаңа мекен іздеуге тура келеді.

Бірдей қоректенетін жануарлар «туыс» болмаса да бәсекелеседі. Мысалы, тиін мен тоқылдақ ағаш қуысын мекендейді, олар дән мен жаңғақты қорек етеді. Көктемде құстар өз дыбысымен аймақты белгілейді — бұл аймақ бос емес дегенді білдіреді.

Бейтарап қарым-қатынас жасайтын жануарлар бір-біріне тиіспейді, әртүрлі азықпен қоректеніп, әртүрлі жерлерді мекендейді. Әртүрлі ортада тіршілік ететін «туыстас» жануарлардың сыртқы түрі ұқсас болғанымен, айырмашылығы болады. Мысалы, тау шалғынын мекендейтін түкті ара дала арасына қарағанда қоңырқай, ал қарсақтың денесі орман түлкісіне қарағанда кішілеу.

Тіршілік ету жағдайы жануарлардың сыртқы дене бітіміне, түр-түсіне, қоректенуі мен тіршілік әрекеті әсер етеді. «Жануарлар тек бір-бірімен бәсекелеседі» деген пікір қате — олар бейтарап та тіршілік ете алады.

Білім бірліктері

Б1ұғым Жануарлар табиғатта бір-бірімен қарым-қатынаста тіршілік етеді.
Б2ұғым Қарым-қатынастың екі түрі: бәсекелестік және бейтарап қарым-қатынас.
Б3ұғым Бәсеке — қорек пен мекен үшін күрес.
Б4себеп-салдар Бұғылар мекен үшін таласып шайқасады.
Б5себеп-салдар Жануар көп болса, қорек таусылады — жаңа мекен іздеуге тура келеді.
Б6себеп-салдар Бірдей қоректенетін жануарлар туыс болмаса да бәсекелеседі.
Б7нәтиже Құстар дыбыспен аймақты белгілейді — мекенді қорғау тәсілі.
Б8ұғым Бейтарап қарым-қатынаста жануарлар бір-біріне тиіспейді.
Б9шарт Тіршілік ортасы туыстас жануарлардың сыртқы түріне әсер етеді.
Б10нәтиже Тіршілік жағдайы дене бітіміне, түсіне, қоректенуіне әсер етеді.
Б11қате түсінік «Жануарлар тек бәсекелеседі» — бұл қате, олар бейтарап та тіршілік етеді.

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Қарым-қатынас ұғымы (Б1, Б2, Б11)	Тест №1, №8; «Дұрыс/бұрыс» №1	Білім графы; Меңгеру картасы	Видео кадр 1–2
Бәсекелестік (Б3, Б4, Б5)	Тест №2, №3, №4; Ойын «Бәсеке/Бейтарап»; Себеп-салдар тізбегі	Граф: Бәсекелестік түйіні	Видео кадр 3–4
Туыс емес бәсеке (Б6)	Тест №5; Ойын «Бәсеке/Бейтарап»; «Дұрыс/бұрыс» №3	Граф: Қорек түйіні	Видео кадр 5
Аймақ белгілеу (Б7)	Тест №6; Ойын «Бәсеке/Бейтарап»	Граф: Аймақ түйіні	Видео кадр 6
Бейтарап қарым-қатынас (Б8)	Тест №7; Ойын «Бәсеке/Бейтарап»	Граф: Бейтарап түйіні	Видео кадр 7
Тіршілік ортасы (Б9, Б10)	Зерттеу тапсырмасы; «Дұрыс/бұрыс» №4	Зерттеу кестесі	Видео кадр 8

Тест тапсырмалары

Б1Б2

1. Жануарлар арасындағы қарым-қатынастың қанша түрі бар?

Дұрыс! Жануарлар арасында бәсекелестік және бейтарап қарым-қатынас деп екі түрі бар.

Қате. Жануарлар арасындағы қарым-қатынастың екі түрі бар: бәсекелестік (қорек пен мекен үшін күрес) және бейтарап қарым-қатынас (бір-біріне тиіспейді).

Б3

2. Бәсеке дегеніміз не?

Дұрыс! Бәсеке — қорек пен тіршілік мекені үшін жануарлардың бір-бірімен күресі.

Қате. Бәсеке — жануарлардың азық пен мекен үшін бір-бірімен күресуі. Бұл ойнау немесе бейбіт тұру емес.

Б4Б5

3. Бұғылар не үшін шайқасады?

Дұрыс! Бұғылар мекен үшін таласып шайқасады, өйткені қорек таусылғанда жаңа жер іздеуге тура келеді.

Қате. Бұғылар мекен үшін таласады. Бір аймақта жануар көп болса, қорек тез таусылады, сондықтан олар жаңа мекен іздейді.

Б5

4. Бір аймақта жануар көп болса, не болады?

Дұрыс! Жануар көп болса, қорек тез таусылады және оларға жаңа мекен іздеуге тура келеді.

Қате. Жануар көп болғанда қорек көбеймейді — керісінше, тез таусылады. Сондықтан жануарларға жаңа мекен іздеуге тура келеді.

Б6

5. Тиін мен тоқылдақ неліктен бәсекелеседі?

Дұрыс! Тиін мен тоқылдақ ағаш қуысын мекендейді, дән мен жаңғақты қорек етеді — сондықтан бәсекелеседі.

Қате. Тиін мен тоқылдақ туыс емес, бірақ бірдей мекенде (ағаш қуысында) тұрып, бірдей қорекпен (дән, жаңғақ) қоректенеді, сондықтан бәсекелеседі.

Б7

6. Құстар көктемде не үшін қатты шырылдайды?

Дұрыс! Құстар өз дыбысымен аймақты белгілейді — бұл «осы аймақ бос емес» деген хабар.

Қате. Құстар дыбыс шығарып, аймақты белгілейді. Бұл олардың мекенді қорғау тәсілі — «бұл жер бос емес» деген белгі.

Б8

7. Бейтарап қарым-қатынас дегеніміз не?

Дұрыс! Бейтарап қарым-қатынаста жануарлар бір-біріне тиіспейді, әртүрлі азықпен қоректенеді.

Қате. Бейтарап қарым-қатынаста жануарлар бір-біріне тиіспейді — олар әртүрлі азықпен қоректеніп, әртүрлі жерлерді мекендейді. Бұл шайқас та, бірге іздеу де емес.

Б11Б2

8. «Жануарлар тек бір-бірімен бәсекелеседі» деген пікір дұрыс па?

Дұрыс! Жануарлар тек бәсекелеспейді — олар бейтарап та тіршілік ете алады, бір-біріне тиіспей.

Қате. Жануарлар тек бәсекелесіп қоймайды. Олар бейтарап қарым-қатынаста да болады — әртүрлі азықпен қоректеніп, бір-біріне тиіспей тіршілік етеді.

Ойын: «Бәсеке / Бейтарап қарым-қатынас»

Б3Б4Б6Б7Б8

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б11

1. Жануарлар табиғатта тек бір-бірімен бәсекелесіп тіршілік етеді.

Б3

2. Бәсеке — жануарлардың қорек пен мекен үшін күресі.

Б6

3. Бірдей қоректенетін жануарлар туыс болмаса да бәсекелеседі.

Б9

4. Тіршілік ортасы туыстас жануарлардың сыртқы түріне әсер етеді.

Б10

5. Тіршілік жағдайы жануардың дене бітіміне, түсіне әсер етпейді.

Себеп-салдар тізбегі

Б4Б5

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы

Б9Б10

Тақырыбы: Әртүрлі ортада тіршілік ететін туыстас жануарлардың айырмашылығы (оқулықтағы «Зертте» блогы бойынша)

Болжам: Тіршілік ортасы туыстас жануарлардың сыртқы түріне әсер етеді.

Зерттеу жоспары:

Оқулықтан немесе қосымша ақпараттан түкті ара мен дала арасының суретін қарау.
Олардың түсі мен дене бітімін салыстыру.
Қарсақ пен орман түлкісін салыстырып қарау.
Нәтижені кестеге толтыру.

Күтілетін нәтиже (үлгі): (сурет және оқулық бойынша)

Жануарлар	Айырмашылығы
Түкті ара мен дала арасы	Тау шалғынын мекендейтін түкті араның түсі дала арасына қарағанда қоңырқай келеді.
Қарсақ пен орман түлкісі	Қарсақтың денесі орман түлкісіне қарағанда кішілеу.

Ақпарат көзін анықта

Б1Б2

Мысал	Ақпарат көзі түрі
Оқулықтағы «Жақын туыстар» туралы мәтін	Оқулық
Теледидардан көрген бұғылар туралы хабар	Видео/Телебағдарлама
Мұғалімнің жануарлар туралы айтқаны	Ересектен сұрау
Кітапханадан алынған «Жануарлар әлемі» кітабы	Энциклопедия

Видео сценарийі

Кадр 1 (0:00–0:10) — Жасыл орманда екі бұғы бір-біріне қарап тұр. Олар мүйізін созып, шайқасуға дайындалады.

Табиғатта жануарлар жалғыз тіршілік етпейді. Олар бір-бірімен қарым-қатынас жасайды. Бүгін біз осыны білеміз!

Кадр 2 (0:10–0:20) — Экранда «БӘСЕКЕ» сөзі пайда болады. Бұғылар шайқасып жатыр.

Бәсеке — жануарлардың қорек пен мекен үшін бір-бірімен күресуі. Бұғылар мекен үшін шайқасады.

Кадр 3 (0:20–0:30) — Далада көп бұғы. Шөп аз қалған, бұғылар алыс жерге қарап тұр.

Бір аймақта жануар көп болса, қорек тез таусылады. Олар жаңа мекен іздейді.

Кадр 4 (0:30–0:40) — Ағаш бұтағында тиін мен тоқылдақ жаңғақ жеп отыр. Олар бір қуыстан бас шығарады.

Тиін мен тоқылдақ туыс емес, бірақ бірдей мекенде тұрып, бірдей қорекпен қоректенеді — сондықтан бәсекелеседі.

Кадр 5 (0:40–0:50) — Ағаш басында құс отыр, қатты шырылдайды. Басқа құстар алыстан тыңдап тұр.

Құстар дыбыс шығарып аймақты белгілейді. «Бұл жер бос емес!» — деп хабарлайды.

Кадр 6 (0:50–1:00) — Экранда «БЕЙТАРАП» сөзі. Жылан мен бұлбұл бір ағаш жанында — жылан жерде, бұлбұл бұтақта.

Бейтарап қарым-қатынаста жануарлар бір-біріне тиіспейді. Олар әртүрлі азықпен қоректенеді.

Кадр 7 (1:00–1:10) — Тау арасы мен дала арасы қатар көрсетіледі — түстері әртүрлі. Қарсақ пен түлкі де қатар тұр.

Тіршілік ортасы жануарлардың сыртқы түріне әсер етеді. Тау арасы қоңырқай, дала арасы ашық түсті.

Кадр 8 (1:10–1:20) — Бала далада отыр, айналасында бұғы, құс, тиін, жылан бейбіт тіршілік етіп жатыр.

Жануарлар арасындағы қарым-қатынас — бәсеке де, бейтараптық та болуы мүмкін. Табиғат тамаша!

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 11

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Деңгей	Түсі	Шарты
Меңгерді	Жасыл	Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс
Ішінара	Сары	Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате
Тексерілмеген	Сұр	Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған
Қате түсінік бар	Қызыл	Барлық байланысты тапсырмалар қате

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Тест №1, Ақпарат көзін анықта
Б2	Тест №1, Тест №8, Ақпарат көзін анықта
Б3	Тест №2, Ойын, «Дұрыс/бұрыс» №2
Б4	Тест №3, Ойын, Себеп-салдар тізбегі
Б5	Тест №3, Тест №4, Себеп-салдар тізбегі
Б6	Тест №5, Ойын, «Дұрыс/бұрыс» №3
Б7	Тест №6, Ойын
Б8	Тест №7, Ойын
Б9	«Дұрыс/бұрыс» №4, Зерттеу тапсырмасы
Б10	«Дұрыс/бұрыс» №5, Зерттеу тапсырмасы
Б11	Тест №8, «Дұрыс/бұрыс» №1

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Тірі табиғат. Жануарлар
Тақырып: Жануарлардың қарым-қатынасы
Оқу мақсаттары: 3.2.2.4 (расталмаған) — жануарлардың арасындағы қарым-қатынас түрлерін сипаттау. Ескерту: оқулық картасында бұл тақырыпқа 3.2.2.3 коды жазылған — ресми бағдарламамен сверу қажет.

Мұғалімге арналған ақпарат ▼

3.2.2.3 — табиғаттағы жануарлардың өзара қарым-қатынас түрлерін сипаттау (ust.kz, infourok.ru ҚМЖ деректері бойынша).
Критерий: Оқушы жануарлар арасындағы қарым-қатынас түрлерін сипаттайды.
Дескриптор 1: Бәсекелестік пен бейтарап қарым-қатынасты ажыратады.
Дескриптор 2: Бәсекенің себебін (қорек, мекен) атайды.
Дескриптор 3: Мекен үшін таласқан жануарларға мысал келтіреді.
Дескриптор 4: Бірдей қоректенетін туыс емес жануарлардың бәсекесін түсіндіреді.
Дескриптор 5: Тіршілік ортасының сыртқы түрге әсерін сипаттайды.