Үйкеліс күшінің пайдасы мен зияны

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Айналамыздан үйкеліс күшінің әсерін көп байқауға болады. Оның кедергі келтіретін жері көп. Үйкелістің әсерінен үлкен жүктерді орнынан жылжыту қиынға түседі, үйкелетін бөлшектер тозады, кез келген қозғалыс тоқтайды.

Үйкелісті азайту үшін майды пайдаланады, бөлшектерді тегістейді, сырғанау үйкелісін домалау үйкелісіне ауыстырады. Дегенмен оның бізге көмегі де бар. Үйкеліс күшінің арқасында біз жер бетімен жүреміз, матадағы жіптер сусып кетпейді, қабырғадағы шегелер суырылып қалмайды.

Біздің міндетіміз – үйкелісті адамзаттың пайдасына қолдануды үйрену. Үйкеліс кейде пайдалы, кейде зиянды болады. Қажет болса, үйкелісті азайтуға не арттыруға болады.

Ежелгі пирамидалардағы қазба жұмыстары кезінде суреттер табылды. Ол суреттерде тас кесектері тиелген шананың табанына сүт құйған мысырлықтар бейнеленген. Мысырлықтар сүтті үйкеліс күшін азайту үшін пайдаланған.

Білім бірліктері

Б1себеп-салдар Үйкелістің әсерінен үлкен жүктерді орнынан жылжыту қиынға түседі.
Б2себеп-салдар Үйкелістің әсерінен үйкелетін бөлшектер тозады және қозғалыс тоқтайды.
Б3шарт Үйкелісті азайту үшін майды пайдаланады.
Б4шарт Үйкелісті азайту үшін бөлшектерді тегістейді.
Б5шарт Үйкелісті азайту үшін сырғанау үйкелісін домалау үйкелісіне ауыстырады.
Б6факт Үйкеліс күшінің арқасында біз жер бетімен жүреміз.
Б7факт Үйкеліс күшінің арқасында матадағы жіптер сусып кетпейді, шегелер суырылып қалмайды.
Б8факт Үйкеліс кейде пайдалы, кейде зиянды болады.
Б9факт Қажет болса, үйкелісті азайтуға не арттыруға болады.
Б10факт Ежелгі мысырлықтар тас тиелген шананың табанына сүтті үйкелісті азайту үшін құйған.
Б11қате түсінік «Үйкеліс тек зиян әкеледі, оның пайдасы жоқ» — бұл қате.
Б12қате түсінік «Үйкелісті өзгертуге, азайтуға немесе арттыруға болмайды» — бұл қате.

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Үйкелістің зияны (Б1, Б2)	Тест №1; Себеп-салдар тізбегі	Білім графы; Меңгеру картасы	Видео кадр 1–2
Үйкелісті азайту жолдары (Б3, Б4, Б5, Б9, Б10)	Тест №2, №3; Ойын «Үйкелісті қалай азайтуға болады?»	Сызба: үйкелісті азайту	Видео кадр 3–4
Үйкелістің пайдасы (Б6, Б7, Б8)	Тест №4, №5; «Дұрыс/бұрыс» №1, №2	Сызба: пайдасы мен зияны	Видео кадр 5–6
Қате түсініктер (Б11, Б12)	Тест №6; «Дұрыс/бұрыс» №3, №4	Меңгеру картасы: қызыл белгі	—

Тест тапсырмалары

Б1Б2

1. Үйкеліс күші қандай кедергілер келтіреді?

Үйкеліс кедергі келтіріп, үлкен жүктерді жылжытуды қиындатады және үйкелетін бөлшектерді тоздырады.

Үйкелістің зиянды жағы — бөлшектердің тозуы және қозғалыстың тоқтауы. Жермен жүру немесе шегелерді ұстап тұру — оның пайдалы жағы.

Б3Б4

2. Үйкелісті қалай азайтуға болады?

Майды пайдалану және бөлшектердің бетін тегістеу үйкеліс күшін азайтады.

Үйкелісті азайту үшін май жағады немесе бөлшектерді тегістейді, кедір-бұдыр ету үйкелісті арттырады.

Б10

3. Ежелгі мысырлықтар тас тиелген шананың табанына неге сүт құйған?

Мысырлықтар сүтті май сияқты үйкеліс күшін азайтып, жүк тасуды жеңілдету үшін пайдаланған.

Сүт құю үйкеліс күшін азайтты, соның арқасында ауыр тастарды сүйреу жеңілдеді.

Б6Б8Б11

4. Үйкелістің пайдасы бар ма?

Үйкеліс күшінің арқасында біз аяғымызбен жерді тіреп жүре аламыз.

Үйкеліс тек зиянды емес. Оның арқасында біз жүре аламыз және заттарды орнында ұстай аламыз.

Б7

5. Шегелер қабырғадан неліктен суырылып қалмайды?

Үйкеліс күші шегені қабырғада мықтап ұстап тұрады.

Шегелерді қабырғада ұстап тұратын күш — үйкеліс күші.

Б9Б12

6. Үйкелісті өзгерту мүмкін бе?

Қажет болса май жағып азайтуға, немесе құм сеуіп арттыруға болады.

Үйкелісті біз өз қалауымызша өзгерте аламыз — азайту немесе арттыру мүмкін.

Ойын: «Үйкелістің пайдасы мен зияны»

Б1Б2Б6Б7

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б11

1. Үйкеліс күші тек зиян әкеледі.

Б3

2. Майды пайдалану үйкелісті азайтады.

Б6

3. Үйкеліс күшінің арқасында біз жер бетімен жүре аламыз.

Б12

4. Үйкелісті өзгерту, азайту немесе арттыру мүмкін емес.

Б4

5. Бөлшектерді тегістеу үйкелісті арттырады.

Себеп-салдар тізбегі

Б5Б3Б1Б2

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы

Б3Б4Б5

Тақырыбы: Үйкелісті қалай арттыруға немесе азайтуға болады?

Болжам: Май жағылған бетте зат оңай сырғанайды, ал құм себілген бетте үйкеліс артады.

Зерттеу жоспары:

Екі бірдей тақтайша және сырғанайтын кішкентай зат дайындау.
Бірінші тақтайшаның бетіне сұйық май жағу.
Екінші тақтайшаның бетіне аздап құм немесе тұз себу.
Затты екі тақтайшада кезекпен сырғанатып көріп, үйкелісті бақылау.
Нәтижелерді салыстырып, кестеге жазу.

Күтілетін нәтиже (үлгі): (оқулықта жоқ, қосымша)

Беттің түрі	Білеушенің сырғанауы	Қорытынды
Май жағылған тақтайша	Өте тез және оңай сырғанайды	Май үйкелісті азайтады
Құм себілген тақтайша	Сырғанауы қиын, тежеледі	Кедір-бұдырлық үйкелісті арттырады

Ақпарат көзін анықта

Мысал	Ақпарат көзі түрі
Оқулықтағы үйкелістің пайдасы мен зияны туралы мәтін	Оқулық
Ежелгі пирамидалар құрылысы туралы деректі фильм	Видео/Телебағдарлама
Мұғалімнің үйкеліс күші туралы түсіндіруі	Ересектен сұрау
Интернеттегі үйкелісті азайту тәсілдері туралы мақала	Интернет сайт

Видео сценарийі

Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)

Кадр	Уақыт	Сурет сипаттамасы	Дикторлық мәтін
1	0:00–0:10	Бала ауыр жәшікті еденмен итеріп барады, бірақ жәшік әрең жылжиды.	Кейде заттарды орнынан жылжыту өте қиын. Бұған себеп — үйкеліс күші!
2	0:10–0:20	Жәшіктің астына жақыннан қарау: еден мен жәшік бір-біріне үйкеліп, тежеліп жатыр.	Үйкелістің әсерінен қозғалыс қиындап, үйкелетін бөлшектер тез тозады.
3	0:20–0:30	Бала жәшіктің астына кішкентай дөңгелектер салады. Жәшік оңай жылжи жөнеледі.	Бірақ біз үйкелісті азайта аламыз! Ол үшін сырғанауды домалауға ауыстырады немесе май жағады.
4	0:30–0:40	Ежелгі Мысыр көрінісі. Адамдар дәу тасты шанамен тартып барады, алдында бір адам шана табанына сүт құйып жатыр.	Ежелгі мысырлықтар да тас тиелген шананың табанына сүт құйып, үйкелісті азайтқан.
5	0:40–0:50	Қысқы дала. Мұз үстінде тайғанап құлап қалған адам. Мұзға құм себілген соң, ол нық басып жүріп кетеді.	Солай екен деп, үйкеліс тек зиянды деп ойламаңыз. Үйкеліс болмаса, біз мұз үстіндегідей тайғанап, жүре алмас едік!
6	0:50–1:00	Қабырғаға қағылған шеге мен ілулі тұрған сурет. Шеге мықтап тұр.	Үйкеліс күші шегелердің қабырғадан суырылып қалмауын қамтамасыз етеді. Үйкеліс кейде пайдалы, кейде зиянды!

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 12

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Деңгей	Түсі	Шарты
Меңгерді	Жасыл	Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс
Ішінара	Сары	Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате
Тексерілмеген	Сұр	Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған
Қате түсінік бар	Қызыл	Барлық байланысты тапсырмалар қате

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Тест №1, Ойын «Үйкелістің пайдасы мен зияны», Себеп-салдар тізбегі
Б2	Тест №1, Ойын «Үйкелістің пайдасы мен зияны», Себеп-салдар тізбегі
Б3	Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №2, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы
Б4	Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №5, Зерттеу тапсырмасы
Б5	Тест №2, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы
Б6	Тест №4, Ойын «Үйкелістің пайдасы мен зияны», «Дұрыс/бұрыс» №3
Б7	Тест №5, Ойын «Үйкелістің пайдасы мен зияны»
Б8	Тест №4
Б9	Тест №6
Б10	Тест №3
Б11	Тест №4, «Дұрыс/бұрыс» №1
Б12	Тест №6, «Дұрыс/бұрыс» №4

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Табиғат физикасы. Күш және қозғалыс
Тақырып: Үйкеліс күшінің пайдасы мен зияны
Оқулық беттері: 44–45
Оқу мақсаттары: (расталмаған — ресми бағдарламадағы коды анықталмады)