Жаратылыстану · 3-сынып · Табиғат физикасы. Күш және қозғалыс
Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.
Бір дене екінші дененің бетімен қозғалған кезде олардың қозғалуына кедергі келтіретін күш пайда болады. Бұл күш үйкеліс күші деп аталады. Ол дененің қозғалысына қарсы бағытталады. Үйкеліс күші екі дененің бір-біріне жанасқан беттерінің кедір-бұдырлығынан пайда болады да, олардың қозғалысына кедергі келтіреді.
Дене массасы мен жанасатын беттердің кедір-бұдыры неғұрлым көп болса, үйкеліс күші де соғұрлым күшті болады.
Үйкелістің үш түрі бар: сырғанау үйкелісі, домалау үйкелісі және тыныштық үйкелісі. Тыныштық үйкелісінің әсері өте күшті, ал домалау үйкелісінің әсері өте әлсіз болып табылады.
Ежелгі адамдар ағаш таяқшаларды бір-біріне үйкеп, өздеріне қажет кезде от жағуды үйренген.
Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.
| Тақырып бөлігі | Тапсырмалар, ойындар | Бағалау, сызба, кесте | Видео/презентация |
|---|---|---|---|
| Үйкеліс күші ұғымы (Б1, Б2) | Тест №1, №2 | Білім графы; Меңгеру картасы | Видео кадр 1-2 |
| Пайда болу себептері (Б3, Б4, Б5) | Тест №3; Себеп-салдар тізбегі | Кедір-бұдырлық пен масса сызбасы | Видео кадр 3-4 |
| Үйкеліс түрлері (Б6, Б7, Б8) | Тест №4, №5; Ойын: «Үйкеліс түрлерін ажырат» | Түрлерін салыстыру кестесі | Видео кадр 5-6 |
| Үйкелістің қолданылуы (Б9) | Зерттеу тапсырмасы | От жағу мысалы | Видео кадр 7 |
| Қате түсініктер (Б10, Б11) | Тест №6; «Дұрыс/бұрыс» | Меңгеру картасы: қызыл белгі | — |
Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.
Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.
1-Зерттеу (мысал деректер, үлгі): Тақтай мен кітап бетіндегі ойыншық мәшиненің қозғалысы
Болжам: Кедір-бұдыр тақтай бетінде мәшине нашаррақ (қысқа қашықтыққа) қозғалады, ал тегіс кітап бетінде жақсырақ қозғалады.
Зерттеу жоспары:
Нәтиже кестесі (мысал деректер):
| Беттің түрі | Мәшиненің жүрген қашықтығы |
|---|---|
| Тақтай (кедір-бұдыр) | 20 см |
| Кітап (тегіс) | 45 см |
Қорытынды: Кедір-бұдыры көп бетте үйкеліс күші күшті болып, мәшиненің қозғалуына көбірек кедергі келтірді.
2-Зерттеу (Тәжірибе жаса): Кітап бетіндегі қарындаштар
Болжам: Кітаптың шетін жоғары көтерген сайын қарындаштар сырғи бастайды, өйткені тыныштық үйкелісі жеңіледі.
Зерттеу жоспары:
Нәтиже кестесі:
| Кітаптың көтерілу биіктігі | Қарындаш қозғалды ма? |
|---|---|
| Тегіс жатыр (көтерілмеген) | |
| Аздап көтерілді | |
| Жоғары көтерілді |
Қорытынды: Кітап тегіс жатқанда тыныштық үйкелісі қарындашты ұстап тұрады. Кітап көтерілген сайын сырғанау пайда болады.
| Мысал | Ақпарат көзі түрі |
|---|---|
| Оқулықтағы «Үйкеліс күші» мәтіні | Оқулық |
| Үйкеліс күші туралы ғылыми видео | Видео |
| Мұғалімнің түсіндірмесі | Ересектен сұрау |
| bilimland.kz сайтындағы физика мақаласы | Интернет сайт |
| Балаларға арналған ғылым энциклопедиясы | Энциклопедия |
Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)
Үйкеліс күші дегеніміз не?
| Кадр | Уақыт | Сурет сипаттамасы | Дикторлық мәтін |
|---|---|---|---|
| 1 | 0:00–0:15 | Екі бала шанамен қар үстінде ойнап жүр. Содан кейін асфальтта шана тартуға тырысады, бірақ тарта алмайды. | Неліктен шана қардың үстінде жеңіл сырғанайды, ал асфальтта жүрмейді? Бұған не себеп? |
| 2 | 0:15–0:30 | Үлкейткіш әйнек арқылы шана табаны мен асфальт бетін көрсетеді. Онда кедір-бұдырлар бейнеленеді. | Барлық құпия – үйкеліс күшінде! Екі дене жанасып қозғалғанда, олардың бетіндегі кедір-бұдырлар бір-біріне ілінісіп, қозғалысқа кедергі жасайды. |
| 3 | 0:30–0:45 | Экранда ауыр үлкен қорапты және кішкентай жеңіл қорапты итеріп жатқан адамдар көрсетіледі. | Беттің кедір-бұдыры мен дененің массасы көп болған сайын, үйкеліс күші де соғұрлым күшті болады! Үйкеліс әрқашан қозғалысқа қарсы бағытталады. |
| 4 | 0:45–1:00 | Үйкеліс түрлері пайда болады: шана сырғанайды (сырғанау), доңғалақ домалайды (домалау), ауыр тас орнынан қозғалмай тұр (тыныштық). | Үйкелістің үш түрі бар: сырғанау, домалау және тыныштық. Тыныштық үйкелісі өте күшті, ал домалау үйкелісі әлсіз. Сондықтан ауыр затты дөңгелекпен тасу оңай! |
| 5 | 1:00–1:15 | Ежелгі адам ағаш таяқшаларды үйкеп от жағып отыр. | Үйкеліс күші тек кедергі емес, ол өте пайдалы! Ежелгі адамдар таяқшаларды үйкеу арқылы от жағуды үйренген. Біз де үйкеліссіз жүре алмас едік! |
ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):
Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.
| Деңгей | Түсі | Шарты |
|---|---|---|
| Меңгерді | Жасыл | Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс |
| Ішінара | Сары | Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате |
| Тексерілмеген | Сұр | Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған |
| Қате түсінік бар | Қызыл | Барлық байланысты тапсырмалар қате |
| Бірлік | Тексеретін тапсырмалар |
|---|---|
| Б1 | Тест №1, Себеп-салдар тізбегі |
| Б2 | Тест №2, Себеп-салдар тізбегі |
| Б3 | Тест №3, «Дұрыс/бұрыс» №4, Себеп-салдар тізбегі |
| Б4 | Тест №3, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы |
| Б5 | Тест №3, «Дұрыс/бұрыс» №2 |
| Б6 | Тест №4, Ойын «Үйкеліс түрлерін ажырат» |
| Б7 | Тест №5, Ойын «Үйкеліс түрлерін ажырат» |
| Б8 | Тест №5, Ойын «Үйкеліс түрлерін ажырат» |
| Б9 | Тест №6, «Дұрыс/бұрыс» №5 |
| Б10 | Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №1 |
| Б11 | Тест №5, «Дұрыс/бұрыс» №3 |