Тыныс алу құпиялары

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Адам тыныс алу арқылы тіршілік етеді. Тыныс алу — ауадан оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газды сыртқа шығару үдерісі.

Тыныс алу кезінде ауа мұрын арқылы ағзаға кіреді. Мұрын ауаны жылытады, ылғалдандырады және шаңнан тазартады. Одан кейін ауа кеңірдек арқылы өкпеге жетеді.

Өкпе — тыныс алудың негізгі мүшесі. Адамда екі өкпе бар. Өкпеде оттек қанға өтеді, ал көмірқышқыл газ қаннан ауаға шығады. Бұл газалмасу деп аталады.

Тыныс алуға көкет көмектеседі. Көкет — кеуде қуысының төменгі жағындағы бұлшық ет. Тыныс алғанда көкет түседі, өкпе кеңейеді, ауа іштей тартылады. Тыныс шығарғанда көкет көтеріледі, өкпе қысылады, ауа сыртқа шығады.

Терең тыныс алғанда өкпе көбірек ауа сыйдырады. Шыныққан спортшылардың өкпе көлемі үлкен болады. Өкпені шынықтыру үшін таза ауада жүгіру, жүзу пайдалы. Темекі түтіні мен шаң тыныс алу мүшелеріне зиян.

Білім бірліктері

Б1ұғым Тыныс алу — ауадан оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газды сыртқа шығару үдерісі.
Б2ұғым Ауа мұрын арқылы ағзаға кіреді, мұрын ауаны жылытады, ылғалдандырады, тазартады.
Б3ұғым Ауа мұрыннан кеңірдек арқылы өкпеге жетеді.
Б4ұғым Өкпе — тыныс алудың негізгі мүшесі; адамда екі өкпе бар.
Б5себеп-салдар Өкпеде оттек қанға өтеді, көмірқышқыл газ қаннан ауаға шығады (газалмасу).
Б6ұғым Көкет — кеуде қуысының төменгі жағындағы бұлшық ет.
Б7себеп-салдар Тыныс алғанда көкет түседі, өкпе кеңейеді; тыныс шығарғанда көкет көтеріледі, өкпе қысылады.
Б8нәтиже Терең тыныс алғанда өкпе көбірек ауа сыйдырады.
Б9нәтиже Өкпе көлемі — адам өкпесі әдетте 3–5 литр ауа сыйдырады; спортшыларда 7 литрге дейін жетеді.
Б10шарт Өкпені шынықтыру үшін таза ауада жүгіру, жүзу пайдалы.
Б11себеп-салдар Темекі түтіні мен шаң тыныс алу мүшелеріне зиян.
Б12қате түсінік «Адам тек ауыз арқылы тыныс алады» — бұл қате; мұрын тыныс алудың негізгі жолы.
Б13қате түсінік «Тыныс алғанда өкпе өзі қозғалады» — бұл қате; өкпені көкет пен қабырға бұлшық еттері қозғалтады.

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Тыныс алу ұғымы (Б1)	Тест №1; Себеп-салдар тізбегі	Білім графы; Меңгеру картасы	Видео кадр 1–2
Мұрынның рөлі (Б2, Б12)	Тест №2; «Дұрыс/бұрыс» №1, №4	Граф: Мұрын түйіні	Видео кадр 3
Ауа жолы (Б3)	Тест №3	Сызба: ауа жолы	Видео кадр 3
Өкпе (Б4, Б5)	Тест №4; Ойын «Сұрыпта»	Граф: Өкпе және газалмасу	Видео кадр 4–5
Көкеттің жұмысы (Б6, Б7, Б13)	Тест №5; «Дұрыс/бұрыс» №5; Себеп-салдар	Көкет сызбасы	Видео кадр 5–6
Өкпе көлемі (Б8, Б9)	Тест №6; Зерттеу тапсырмасы	Зерттеу кестесі	Видео кадр 7
Өкпені шынықтыру (Б10, Б11)	Тест №7; «Дұрыс/бұрыс» №2, №3	Модель жаса	Видео кадр 8
Қате түсініктер (Б12, Б13)	Тест №8; «Дұрыс/бұрыс» №4, №5	Меңгеру картасы: қызыл белгі	—

Тест тапсырмалары

Б1

1. Тыныс алу дегеніміз не?

Тыныс алу — оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газды шығару үдерісі. Оттек ағзаға қажет.

Тыныс алу — тамақ қабылдау немесе дене жылуын реттеу емес. Бұл ауадан оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газды сыртқа шығару.

Б2Б12

2. Ауа ағзаға қалай кіреді?

Мұрын — тыныс алудың негізгі жолы. Ол ауаны жылытады, ылғалдандырады және шаңнан тазартады.

Адам тек ауыз арқылы тыныс алмайды. Мұрын ауаны жылытады, ылғалдандырады және тазартады — сондықтан мұрын арқылы тыныс алу дұрыс.

Б3

3. Ауа мұрыннан кейін қайда барады?

Мұрыннан кейін ауа кеңірдек арқылы өкпеге жетеді.

Ауа мұрыннан тікелей қанға немесе миға өтпейді. Ол кеңірдек арқылы өкпеге барады.

Б4Б5

4. Өкпеде не болады?

Өкпеде газалмасу жүреді: оттек қанға сіңеді, көмірқышқыл газ қаннан ауаға шығады.

Өкпеде тамақ қорытылмайды және қан түзілмейді. Өкпенің негізгі қызметі — газалмасу: оттек қанға өтеді, көмірқышқыл газ сыртқа шығады.

Б6Б7Б13

5. Тыныс алғанда көкет не істейді?

Тыныс алғанда көкет түседі, кеуде қуысы кеңейеді, ауа өкпеге тартылады. Тыныс шығарғанда көкет көтеріледі.

Өкпе өзі қозғалмайды — оны көкет пен қабырға бұлшық еттері қозғалтады. Тыныс алғанда көкет түседі, тыныс шығарғанда көтеріледі.

Б8Б9

6. Адам өкпесі әдетте қанша ауа сыйдырады?

Адам өкпесінің көлемі әдетте 3–5 литр. Шыныққан спортшыларда 7 литрге дейін жетеді.

Адам өкпесінің әдеттегі көлемі 3–5 литр. 1 литр аз, 10 немесе 20 литр тым көп.

Б10Б11

7. Тыныс алу мүшелеріне не зиян?

Темекі түтіні мен шаң тыныс алу жолдарына зиян тигізеді. Ал таза ауада жүгіру, жүзу — пайдалы.

Жүгіру, жүзу және тыныс алу жаттығулары өкпені шынықтырады. Зиянды нәрселер — темекі түтіні мен шаң.

Б7Б13

8. Тыныс алғанда өкпені не қозғалтады?

Өкпенің өзінде бұлшық ет жоқ. Оны көкет пен қабырға бұлшық еттері қозғалтады.

Өкпе өзі қозғала алмайды, себебі онда бұлшық ет жоқ. Көкет түсіп-көтеріліп, өкпені кеңейтіп-қысады.

Ойын: «Тыныс алу мүшелері мен бөгде нәрсе — сұрыпта!»

Б2Б3Б4Б6

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б2

1. Мұрын ауаны жылытады және тазартады.

Б11

2. Темекі тыныс алу мүшелеріне пайдалы.

Б10

3. Жүгіру мен жүзу өкпені шынықтырады.

Б12

4. Адам тек ауыз арқылы тыныс алады.

Б13

5. Өкпе өзі қозғалып, ауаны тартады.

Себеп-салдар тізбегі

Б1Б2Б3Б5Б7

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы (зерттеушілік)

Б8Б9

Тақырыбы: Терең тыныс шығарудың көлемін өлшеу.

Болжам: Терең тыныс шығарғанда қалыпты тыныс шығаруға қарағанда көбірек ауа шығады.

Зерттеу жоспары:

Суы бар ыдысқа түтікше салу.
Бірінші рет қалыпты тыныс шығару — көпіршіктерді санау (10 секунд).
Екінші рет терең тыныс шығару — көпіршіктерді санау (10 секунд).
Нәтижені кестеге жазу.

Нәтиже кестесі (мысал деректер):

Тыныс түрі	Көпіршіктер саны (10 сек)
Қалыпты тыныс шығару	15
Терең тыныс шығару	38

Қорытынды: Терең тыныс шығарғанда ауа көбірек шығады. Болжам расталды.

Модель жаса: «Өкпе моделі»

Б4Б7

Қажетті заттар: пластик бөтелке, екі шар, резеңке қолғап.

Бөтелкенің түбін кесіп алу.
Екі шарды бөтелке ішіне салу (өкпе).
Бөтелкенің түбіне резеңке қолғап тарту (көкет).
Қолғапты тартсаң — шарлар үлкейеді (тыныс алу). Жіберсең — шарлар кішірейеді (тыныс шығару).

Видео сценарийі

Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)

Кадр	Уақыт	Сурет сипаттамасы	Дикторлық мәтін
1	0:00–0:10	Бала таңертең серуендеп жүр, терең тыныс алады. Кеуде көтеріліп-түсіп тұрады.	Таңертең таза ауада терең тыныс ал! Ауа ағзаңа қалай кіреді, білесің бе? Жүр, бірге білейік!
2	0:10–0:20	Экранда «ТЫНЫС АЛУ» сөзі пайда болады. Мұрын, кеңірдек, өкпе контурлары көрінеді.	Тыныс алу — ауадан оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газды шығару. Бұл тіршілік үшін өте маңызды!
3	0:20–0:30	Мұрынның ішіне zoom. Ауа ағыны кіріп, жылынып, тазарып жатыр. Кеңірдек арқылы өкпеге түседі.	Ауа мұрын арқылы кіреді. Мұрын ауаны жылытады, ылғалдандырады және шаңнан тазартады. Одан кейін кеңірдек арқылы өкпеге барады.
4	0:30–0:40	Өкпенің ішіне zoom. Ұсақ көпіршіктер: көк (оттек) қанға кетіп жатыр, сұр (CO₂) ауаға шығып жатыр.	Өкпеде газалмасу жүреді: оттек қанға өтеді, көмірқышқыл газ ауаға шығады.
5	0:40–0:50	Кеуде қуысының сызбасы. Көкет түседі — өкпе кеңейеді. Көкет көтеріледі — өкпе қысылады.	Көкет — кеудедегі бұлшық ет. Тыныс алғанда ол түседі, өкпе кеңейеді. Тыныс шығарғанда көтеріледі, ауа сыртқа шығады.
6	0:50–1:00	Бала терең тыныс алады, өкпе үлкен болады. Бала қалыпты тыныс алады — кіші. Сан: «3–5 литр».	Адам өкпесі 3–5 литр ауа сыйдырады. Шыныққан спортшылардікі 7 литрге дейін жетеді. Сондықтан жаттығу маңызды!
7	1:00–1:10	Бала жүгіріп, жүзіп жатыр — өкпе жарқырайды. Темекі түтіні — өкпе қараяды.	Жүгіру мен жүзу өкпені шынықтырады. Ал темекі түтіні мен шаң тыныс алу мүшелеріне зиян.
8	1:10–1:20	Бала серуендеп, терең тыныс алады. «Тыныс алу құпиялары» жазуы.	Таза ауада терең тыныс ал, спортпен шұғылдан — өкпең мықты болсын! Тыныс алу құпияларын білдің!

ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):

A 60–90 second animated educational video for 8-year-old children about human breathing. Style: friendly 2D cartoon, soft blues and whites with anatomical accuracy for a child audience, simple shapes, no text overlays (narration is separate audio track). Scene sequence: 1. (0:00–0:10) A child walks in a park, takes a deep breath, chest rises and falls visibly. 2. (0:10–0:20) Title card: "BREATHING" with simple outline of nose, trachea, lungs. 3. (0:20–0:30) Zoom into the nose interior — air stream enters, gets warmed and filtered, flows through trachea into lungs. 4. (0:30–0:40) Inside the lungs — tiny blue oxygen bubbles pass into red blood vessels, grey CO₂ bubbles exit into air spaces. 5. (0:40–0:50) Cross-section of chest cavity: diaphragm moves down (inhale, lungs expand), diaphragm moves up (exhale, lungs compress). 6. (0:50–1:00) Split screen: child takes deep breath (large lungs, "3–5 L" label) vs. athlete (even larger lungs, "7 L"). 7. (1:00–1:10) Child running and swimming — lungs glow healthy. Cigarette smoke — lungs darken. 8. (1:10–1:20) Child in park, deep breath, smiling. End card with title. Color palette: #42A5F5, #E3F2FD, #EF5350, #FF7043, #66BB6A.

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 13

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Деңгей	Түсі	Шарты
Меңгерді	Жасыл	Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс
Ішінара	Сары	Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате
Тексерілмеген	Сұр	Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған
Қате түсінік бар	Қызыл	Барлық байланысты тапсырмалар қате

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Тест №1, Себеп-салдар тізбегі
Б2	Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №1, Ойын, Себеп-салдар тізбегі
Б3	Тест №3, Ойын, Себеп-салдар тізбегі
Б4	Тест №4, Ойын
Б5	Тест №4, Себеп-салдар тізбегі
Б6	Тест №5, Ойын
Б7	Тест №5, №8, Себеп-салдар тізбегі
Б8	Тест №6, Зерттеу тапсырмасы
Б9	Тест №6, Зерттеу тапсырмасы
Б10	Тест №7, «Дұрыс/бұрыс» №3
Б11	Тест №7, «Дұрыс/бұрыс» №2
Б12	Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №4
Б13	Тест №5, №8, «Дұрыс/бұрыс» №5

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Адам
Тақырып: Тыныс алу құпиялары (56–57 бет)
Оқу мақсаттары: 3.2.3.3 (расталмаған) — тыныс алу жүйесін және оның адам ағзасындағы рөлін сипаттау. Көз: [ust.kz](https://ust.kz/word/zharatylystanu_3_synyp_kmj-121650.html), [zharar.com](https://www.zharar.com/kz/qmzh/37072-uzak.html) Ескерту: картада 3.2.3.2 коды жазылған — сверу қажет.