Тыныс алу мүшелері

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Тыныс алуға қатысатын мүшелер тыныс алу жүйесі деп аталады. Оған мұрын, кеңірдек, ауатамырлар және өкпе жатады.

Ауа өкпеге мұрын немесе ауыз арқылы өтеді. Мұрын қуысында ауа шаңнан тазартылады, жылиды әрі ылғалданады. Өкпеге осындай тазартылған, жылынған ауа барады.

Ауа жұтқыншақ арқылы көмейге түседі. Одан әрі кеңірдекке өтіп, тағы да тазарады әрі ылғалданады. Кеңірдек екі ауатамырға бөлінеді. Олар өкпеге жалғасады.

Өкпе тыныс алу жүйесінің басты мүшесі болып табылады. Ол көптеген кішкентай ауа көпіршіктерінен құралады. Өкпеде газалмасу үдерісі жүреді: қан оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газды шығарады. Ағзамызға оттек қажет болғандықтан, біз үнемі тыныс аламыз.

Оң жақтағы өкпе сол жақтағы өкпеге қарағанда сәл үлкендеу болады.

Тыныс алу мүшелеріне мұрын, кеңірдек, ауатамырлар мен өкпе жатады.

Білім бірліктері

Б1ұғым Тыныс алуға қатысатын мүшелер тыныс алу жүйесі деп аталады.
Б2факт Тыныс алу жүйесіне мұрын, кеңірдек, ауатамырлар және өкпе жатады.
Б3ұғым Ауа өкпеге мұрын немесе ауыз арқылы өтеді.
Б4себеп-салдар Мұрын қуысында ауа шаңнан тазартылады, жылиды әрі ылғалданады.
Б5себеп-салдар Ауа жұтқыншақ арқылы көмейге, одан кеңірдекке өтіп, тағы да тазарады әрі ылғалданады.
Б6ұғым Кеңірдек екі ауатамырға бөлінеді, олар өкпеге жалғасады.
Б7факт Өкпе — тыныс алу жүйесінің басты мүшесі.
Б8ұғым Өкпе көптеген кішкентай ауа көпіршіктерінен құралады.
Б9себеп-салдар Өкпеде газалмасу жүреді: қан оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газды шығарады.
Б10себеп-салдар Ағзамызға оттек қажет болғандықтан, біз үнемі тыныс аламыз.
Б11факт Оң жақтағы өкпе сол жақтағы өкпеге қарағанда сәл үлкендеу болады.
Б12қате түсінік «Ауа мұрыннан өткенде ешқандай өзгеріске ұшырамайды» — бұл қате; мұрын ауаны тазартады, жылытады, ылғалдандырады.
Б13қате түсінік «Кеңірдек тікелей өкпеге жалғасады» — бұл қате; кеңірдек екі ауатамырға бөлінеді, олар барып өкпеге жалғасады.

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Тыныс алу жүйесінің құрамы (Б1, Б2)	Тест №1; «Дұрыс/бұрыс» №1	Білім графы; Меңгеру картасы	Видео кадр 1
Мұрынның рөлі (Б3, Б4, Б12)	Тест №2, №8; «Дұрыс/бұрыс» №3, №4	Граф: Мұрын түйіні	Видео кадр 2
Ауа жолы: жұтқыншақ–көмей–кеңірдек (Б5)	Тест №3; Себеп-салдар тізбегі	Сызба: ауа жолы	Видео кадр 3
Кеңірдек пен ауатамырлар (Б6, Б13)	Тест №4; Ойын «Мүше мен қызметі»	Граф: Кеңірдек түйіні	Видео кадр 4
Өкпе және газалмасу (Б7, Б8, Б9, Б10)	Тест №5, №6; Ойын; Себеп-салдар тізбегі	Граф: Өкпе түйіні	Видео кадр 5
Екі өкпенің ерекшелігі (Б11)	Тест №7; «Дұрыс/бұрыс» №5	Зерттеу тапсырмасы	Видео кадр 6

Тест тапсырмалары

Б1Б2

1. Тыныс алу жүйесіне қандай мүшелер жатады?

Жүрек, асқазан, ми — тыныс алу мүшелері емес. Тыныс алу жүйесіне мұрын, кеңірдек, ауатамырлар мен өкпе жатады.

Б3Б4

2. Ауа мұрын қуысынан өткенде не болады?

Мұрын қуысында ауа шаңнан тазартылады, жылиды және ылғалданады. Осындай тазартылған ауа өкпеге барады.

Ауа мұрында қанға сіңбейді және дыбысқа айналмайды. Мұрын ауаны тазартады, жылытады, ылғалдандырады.

Б5

3. Ауа жұтқыншақ пен көмейден кейін қайда өтеді?

Ауа жұтқыншақ арқылы көмейге, одан кеңірдекке өтеді. Кеңірдекте ауа тағы да тазарады және ылғалданады.

Ауа асқазанға немесе құлаққа өтпейді. Ол жұтқыншақ, көмей арқылы кеңірдекке барады.

Б6Б13

4. Кеңірдектен кейін ауа қалай өкпеге жетеді?

Кеңірдек екі ауатамырға бөлінеді. Ауатамырлар өкпеге жалғасады.

Кеңірдек тікелей өкпеге жалғаспайды. Ол алдымен екі ауатамырға бөлінеді, содан кейін олар өкпеге жалғасады.

Б7Б8

5. Өкпе туралы қай тұжырым дұрыс?

Өкпе — тыныс алу жүйесінің басты мүшесі. Ол көптеген кішкентай ауа көпіршіктерінен құралады.

Өкпеде тамақ қорытылмайды. Өкпе — басты мүше, көптеген ауа көпіршіктерінен тұрады, бір бөлік емес.

Б9Б10

6. Өкпеде газалмасу неге қажет?

Өкпеде газалмасу жүреді: қан оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газды шығарады. Ағзамызға оттек қажет болғандықтан, біз үнемі тыныс аламыз.

Газалмасу тамақ қорыту немесе суды сүзу емес. Ол — қанның оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газды шығаруы.

Б11

7. Екі өкпе туралы қандай факт дұрыс?

Оң жақтағы өкпе сол жақтағы өкпеге қарағанда сәл үлкендеу болады.

Адамда екі өкпе бар, олар бірдей емес. Оң жақ өкпе сол жақ өкпеге қарағанда сәл үлкендеу.

Б12

8. Ауа мұрыннан өткенде не болады?

Мұрын қуысында ауа шаңнан тазартылады, жылиды әрі ылғалданады. Осындай тазартылған, жылынған ауа өкпеге барады.

Ауа мұрында өзгеріссіз қалмайды және лас күйінде өкпеге жетпейді. Мұрын ауаны тазартады, жылытады, ылғалдандырады.

Ойын: «Мүше мен оның қызметі»

Б2Б4Б6Б7

Ойын шарты: Тыныс алу мүшесін оның қызметімен сәйкестендір (54-беттегі сызба бойынша).

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б2

1. Тыныс алу жүйесіне мұрын, кеңірдек, ауатамырлар және өкпе жатады.

Б13

2. Кеңірдек тікелей өкпеге жалғасады, ауатамырлар қатыспайды.

Б4

3. Мұрын қуысында ауа шаңнан тазартылады және жылиды.

Б12

4. Ауа мұрыннан өткенде ешқандай өзгеріске ұшырамайды.

Б11

5. Сол жақ өкпе оң жақ өкпеге қарағанда үлкендеу болады.

Себеп-салдар тізбегі

Б3Б4Б5Б6Б9

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы

Б4Б6Б7

Тақырыбы: Тыныс алу мүшелерінің дене ішінде орналасу ретін анықтау (оқулықтағы «Модель жаса» тапсырмасы бойынша).

Болжам: Тыныс алу мүшелері белгілі бір ретпен орналасады: ауа алдымен мұрынға, содан соң кеңірдекке, ауатамырларға және ең соңында өкпеге жетеді.

Зерттеу жоспары:

Оқулықтың 54-бетіндегі суретті мұқият қарау (мұрын қуысы, жұтқыншақ, көмей, кеңірдек, ауатамырлар, өкпе).
Қатты қағаздан немесе пластилиннен әр мүшенің моделін жасау.
Модельдерді ауаның қозғалу ретімен (мұрыннан өкпеге дейін) дұрыс орналастыру.
Әр мүшенің атауын жазып, нәтижені кестеге түсіру.

Күтілетін нәтиже (үлгі): (оқулықтың 54-бетіндегі сурет негізінде)

Реті	Мүше атауы
1	Мұрын
2	Кеңірдек
3	Ауатамырлар
4	Өкпе

Ақпарат көзін анықта

Мысал	Ақпарат көзі түрі
Оқулықтағы тыныс алу мүшелерінің сызбасы (54-бет)	Оқулық
«Сен білесің бе?» айдарындағы оң және сол өкпе туралы мәлімет	Оқулық (қосымша ақпарат айдары)
Дәрігердің тыныс алу мүшелері туралы түсіндіруі	Ересектен сұрау
Тыныс алу жүйесінің моделін жасап жатқан оқушылардың суреті (55-бет)	Оқулық

Видео сценарийі

Ұзақтығы: 60–80 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)

Кадр	Уақыт	Сурет сипаттамасы	Дикторлық мәтін
1	0:00–0:10	Ұл бала тұр, денесінің ішінде мұрын, кеңірдек, ауатамырлар, өкпе контурлары жарқырап көрінеді.	Тыныс алуға қатысатын мүшелер тыныс алу жүйесі деп аталады. Оған мұрын, кеңірдек, ауатамырлар және өкпе жатады.
2	0:10–0:20	Мұрынның ішіне zoom. Ауа ағыны кіріп, шаңнан тазарып, жылынып, ылғалданып жатыр.	Ауа мұрын арқылы өтеді. Мұрын қуысында ауа шаңнан тазартылады, жылиды әрі ылғалданады.
3	0:20–0:30	Ауа жұтқыншақ пен көмей арқылы кеңірдекке түседі, кеңірдек ішінде тағы бір тазару белгіленеді.	Ауа жұтқыншақ арқылы көмейге түседі. Одан әрі кеңірдекке өтіп, тағы да тазарады әрі ылғалданады.
4	0:30–0:40	Кеңірдек екіге бөлініп, екі ауатамырға айналады, олар екі өкпеге жалғасады.	Кеңірдек екі ауатамырға бөлінеді. Олар өкпеге жалғасады.
5	0:40–0:50	Өкпенің ішіне zoom. Ұсақ ауа көпіршіктері көрінеді, олардың арасында көк (оттек) қанға өтіп, сұр (көмірқышқыл газ) ауаға шығып жатыр.	Өкпе — тыныс алу жүйесінің басты мүшесі. Ол көптеген кішкентай ауа көпіршіктерінен құралады. Онда газалмасу жүреді: қан оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газды шығарады.
6	0:50–1:00	Екі өкпенің сызбасы, оң жағы сәл үлкенірек болып ерекшеленеді.	Сен білесің бе? Оң жақтағы өкпе сол жақтағы өкпеге қарағанда сәл үлкендеу болады.
7	1:00–1:10	Тыныс алу жүйесінің толық сызбасы: мұрын, кеңірдек, ауатамырлар, өкпе бірге жанып тұр.	Есте сақта: тыныс алу мүшелеріне мұрын, кеңірдек, ауатамырлар мен өкпе жатады.

ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):

A 60–80 second animated educational video for 8-year-old children about the human respiratory organs. Style: friendly 2D cartoon, soft blues and whites with simple anatomical accuracy for a child audience, no text overlays (narration is a separate audio track). Scene sequence: 1. A boy standing, glowing outline inside his body showing nose, trachea, bronchi, lungs. 2. Zoom into the nose — air stream enters, gets cleaned of dust, warmed and moistened. 3. Air passes through the pharynx and larynx into the trachea, getting cleaned again. 4. The trachea splits into two bronchi leading to two lungs. 5. Zoom into the lungs — tiny air bubbles (alveoli); blue oxygen bubbles pass into blood vessels, grey CO₂ bubbles exit into air spaces. 6. Diagram of two lungs, the right one shown slightly larger than the left. 7. Full diagram of the respiratory system glowing together: nose, trachea, bronchi, lungs. Color palette: #42A5F5, #E3F2FD, #66BB6A, #FF7043.

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 13

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Деңгей	Түсі	Шарты
Меңгерді	Жасыл	Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс
Ішінара	Сары	Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате
Тексерілмеген	Сұр	Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған
Қате түсінік бар	Қызыл	Барлық байланысты тапсырмалар қате

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Тест №1, «Дұрыс/бұрыс» №1
Б2	Тест №1, «Дұрыс/бұрыс» №1, Ойын
Б3	Тест №2, №3, Себеп-салдар тізбегі
Б4	Тест №2, №8, «Дұрыс/бұрыс» №3, Ойын, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы
Б5	Тест №3, Себеп-салдар тізбегі
Б6	Тест №4, Ойын, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы
Б7	Тест №5, Ойын, Зерттеу тапсырмасы
Б8	Тест №5, Себеп-салдар тізбегі
Б9	Тест №6, Себеп-салдар тізбегі
Б10	Тест №6
Б11	Тест №7, «Дұрыс/бұрыс» №5
Б12	Тест №8, «Дұрыс/бұрыс» №4
Б13	Тест №4, «Дұрыс/бұрыс» №2

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Адам (1-кітап, 3-бөлім)
Тақырып: Тыныс алу мүшелері
Оқулық беттері: 54–55
Оқу мақсаты: 3.2.3.2 (расталмаған) — оқулық картасы бойынша, ресми бағдарламамен салыстырылмаған