Суқұбырдың қызметі

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Үйлерге су жеткізетін құбырларды суқұбыр деп атайды. Қазақстан аумағында алғашқы суқұбырлар 10–12 ғасырларда ежелгі Отырар, Тараз, Талхиз қалаларында пайдаланылғаны белгілі. Олар үйлер мен моншаларды сумен қамтамасыз еткен.

Қазіргі кезде суқоймалардағы суды үлкен сорғы су жинау бөгеттеріне айдайды. Одан әрі су тазарту кешеніне келеді. Онда су құмнан, саздан тазартылып, хлорланады. Содан кейін құбырлармен үйлерге жеткізіледі. Суды тек қажет кезде ғана пайдалану үшін құбырға шүмек орнатылады. Пайдаланылған сарқынды су қайта тазартылып, суқоймаға кері құйылады.

Ежелгі Сарайшық қаласының орнынан суқұбыр табылған. Күйдірілген қыштан жасалған тас құбырлар арқылы қала үйлеріне ауызсу келіп тұрған екен.

Білім бірліктері

Б1ұғым Үйлерге су жеткізетін құбырларды суқұбыр деп атайды.
Б2факт Қазақстан аумағында алғашқы суқұбырлар 10–12 ғасырларда Отырар, Тараз, Талхиз қалаларында пайдаланылған.
Б3факт Ежелгі суқұбырлар үйлер мен моншаларды сумен қамтамасыз еткен.
Б4факт Қазіргі кезде суқоймалардағы суды үлкен сорғы су жинау бөгеттеріне айдайды.
Б5факт Су жинау бөгетінен кейін су тазарту кешеніне келеді, онда су құмнан, саздан тазартылып, хлорланады.
Б6факт Тазартылған су құбырлармен үйлерге жеткізіледі.
Б7себеп-салдар Суды тек қажет кезде ғана пайдалану үшін құбырға шүмек орнатылады.
Б8ұғым Пайдаланылған су сарқынды су деп аталады.
Б9факт Сарқынды су қайта тазартылып, суқоймаға кері құйылады.
Б10факт Ежелгі Сарайшық қаласының орнынан күйдірілген қыштан жасалған тас құбырлар табылған.
Б11қате түсінік «Сарқынды суды тазартпай, бірден өзенге құюға болады» — бұл қате.
Б12қате түсінік «Су тазарту кешенінде су ешқандай қоспалардан тазартылмайды» — бұл қате.

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Суқұбыр және ежелгі қалалар (Б1, Б2, Б3, Б10)	Тест №1, №2; «Дұрыс/бұрыс» №1, №2	Білім графы; Меңгеру картасы	Видео кадр 1–2
Қазіргі су жүйесі және тазарту (Б4, Б5, Б6)	Тест №3, №4; Ойын «Судың саяхаты»; Себеп-салдар тізбегі	Сызба: судың жүретін жолы	Видео кадр 3–4
Суды пайдалану және сарқынды су (Б7, Б8, Б9)	Тест №5, №6	Пайдалану ережелері кестесі	Видео кадр 5–6
Қате түсініктер (Б11, Б12)	Тест №7; «Дұрыс/бұрыс» №3, №4	Меңгеру картасы: қызыл белгі	—

Тест тапсырмалары

Б1Б7

1. Үйлерге су жеткізетін құбырлар қалай аталады және оларға не үшін шүмек орнатылады?

Үйлерге су жеткізетін құбырларды суқұбыр деп атайды, ал шүмек суды тек қажет кезде ғана пайдалану үшін орнатылады.

Суқұбыр үйлерге су жеткізеді, шүмек арқылы біз суды қажет кезде ашып, пайдаланбаған кезде жауып қоямыз.

Б2Б3Б10

2. Қазақстан аумағында алғашқы суқұбырлар қай қалаларда пайдаланылды және олар не үшін қажет болды?

Алғашқы суқұбырлар 10–12 ғасырларда Отырар, Тараз, Талхиз қалаларында үйлер мен моншаларды сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылған.

Ежелгі қалаларда (Отырар, Тараз, Талхиз) табылған суқұбырлар үйлер мен моншаларға су жеткізген. Сарайшық қаласынан да тас құбырлар табылған.

Б4Б5

3. Қазіргі кезде суқоймалардағы су бірінші кезекте қайда барады?

Суқоймадағы су алдымен су жинау бөгетіне, содан кейін су тазарту кешеніне келеді.

Су тікелей үйлерге бармайды, оны алдымен сорғы арқылы бөгетке айдап, тазарту кешеніне жібереді.

Б5Б12

4. Су тазарту кешенінде сумен қандай әрекеттер жасалады?

Су тазарту кешенінде су құмнан, саздан тазартылады және хлорланады.

Үйге жетпес бұрын су міндетті түрде тазарту кешенінде құм мен саздан тазартылып, хлорлануы тиіс.

Б8Б9Б11

5. Сарқынды су дегеніміз не және онымен не істейді?

Адамдар пайдаланған су сарқынды су деп аталады, ол тазартылғаннан кейін ғана суқоймаға кері құйылады.

Сарқынды су — ол біз пайдаланып болған су. Оны міндетті түрде қайта тазартып барып суқоймаға құяды, тазартпай құюға болмайды.

Б10

6. Ежелгі Сарайшық қаласынан қандай суқұбыр табылған?

Сарайшық қаласының орнынан күйдірілген қыштан жасалған тас құбырлар табылған.

Б4Б6

7. Су тазарту кешенінен кейін су қайда барады?

Су тазарту кешенінде тазартылып, хлорланған соң ғана құбырлар арқылы үйлерге жеткізіледі.

Тазарту кешенінен кейін су біздің үйлерімізге пайдалану үшін келеді.

Ойын: «Судың саяхаты»

Б2Б5Б9Б10

Ойын шарты: Оқиғаларды немесе ұғымдарды сәйкес бағанға орналастыр.

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б1

1. Үйлерге су жеткізетін құбырларды суқұбыр деп атайды.

Б3

2. Ежелгі Отырар мен Таразда суқұбырлар үйлер мен моншаларды сумен қамтамасыз еткен.

Б11

3. Сарқынды суды тазартпай, бірден өзенге құюға болады.

Б12

4. Су тазарту кешенінде су ешқандай қоспалардан тазартылмайды.

Б6

5. Тазартылған су құбырлармен үйлерге жеткізіледі.

Себеп-салдар тізбегі

Б4Б5Б6Б8Б9

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы

Б1Б6

Тақырыбы: Суқұбыр қалай жұмыс істейді? (оқулықтағы «Модель жаса» тапсырмасы бойынша)

Болжам: Түтікшелер (құбыр моделі) арқылы суды бір жерден екінші жерге жеткізуге болады. (оқулықта жоқ, қосымша)

Зерттеу жоспары:

Шұңғыл (воронка), иілімді түтікше және бос стақан дайындау.
Шұңғылды түтікшенің бір ұшына кигізіп, жоғары ұстау; түтікшенің екінші ұшын бос стақанға салу.
Шұңғылға су құйып, судың түтікше арқылы қайда ағатынын бақылау.
Су ағып жатқанда түтікшені саусақпен қысып, не болатынын бақылау.

Нәтижелер кестесі (оқушы толтырады):

Тәжірибе қадамы	Не байқадым?
Шұңғылға су құю
Түтікшені қысу

Күтілетін нәтиже (үлгі): (оқулықта жоқ, қосымша) су түтікше (құбыр моделі) арқылы стақанға ағады; түтікшені қысқанда су тоқтайды — шүмек те суды осылай тоқтатады.

Ақпарат көзін анықта

Мысал	Ақпарат көзі түрі
Оқулықтағы «Судың саяхаты» мәтіні	Оқулық
Ежелгі Тараз қаласындағы суқұбыр туралы бейнеролик	Видео/Телебағдарлама
Инженердің су тазарту кешені туралы айтқаны	Ересектен сұрау
Тарихи кітаптан Сарайшық қаласы туралы оқу	Энциклопедия/Кітап

Видео сценарийі

Ұзақтығы: 60–80 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)

Мультфильм

Суқұбырдың қызметі

Диктор мәтіні

Тазаланған таза су біздің қаладағы үйлерге арнайы ұзын құбырлармен келеді.
Үйлерге су жеткізетін осындай маңызды құбырларды біз суқұбыр деп атаймыз.
Суды тек қажет кезде ғана пайдалану үшін құбырға шүмек орнатылады.
Сондықтан суды үнемдеп жұмсап, әрқашан шүмекті мықтап жауып жүру керек.

Кадр	Уақыт	Сурет сипаттамасы	Дикторлық мәтін
1	0:00–0:10	Ежелгі қаланың (Отырар немесе Тараз) көрінісі. Қыштан жасалған құбырлар арқылы су ағып жатыр, адамдар су алып жатыр.	Қазақстан аумағында алғашқы суқұбырлар 10–12 ғасырларда ежелгі Отырар, Тараз, Талхиз қалаларында пайдаланылған.
2	0:10–0:20	Үлкен суқойма және үлкен сорғы. Сорғы суды сорып, су жинау бөгетіне қарай айдайды.	Қазіргі кезде суқоймалардағы суды үлкен сорғылар су жинау бөгеттеріне айдайды.
3	0:20–0:35	Су тазарту кешені. Су үлкен сүзгілер арқылы құм мен саздан тазартылып, мөлдір таза суға айналады.	Одан әрі су тазарту кешеніне келеді. Онда су құмнан, саздан тазартылып, хлорланады.
4	0:35–0:45	Тазартылған су ұзын құбырлар арқылы қалаға келіп, үйлерге таралады.	Содан кейін таза су құбырлармен біздің үйлерімізге жеткізіледі.
5	0:45–0:55	Асүй. Бала шүмекті ашып, су ішеді де, шүмекті жауып қояды.	Суды тек қажет кезде ғана пайдалану үшін құбырға шүмек орнатылады.
6	0:55–1:10	Раковинадан аққан кір су түтікпен кетіп, тазарту орнына барады да, тазарып барып суқоймаға құйылады.	Пайдаланылған сарқынды су қайта тазартылып, суқоймаға кері құйылады.

ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):

A 70-second educational 2D animation for kids about how a water supply system works. Scene 1: An ancient city with clay pipes carrying water. Scene 2: A large reservoir and a big water pump pushing water. Scene 3: A modern water treatment plant where water passes through sand filters and becomes crystal clear. Scene 4: Long pipes carrying clean water into a modern city. Scene 5: A kitchen where a child turns on a faucet, drinks water, and turns it off. Scene 6: Dirty water flowing down a drain, going through a cleaning facility, and returning clean to a lake. Style: flat vector illustration, bright and engaging colors.

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 12

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Деңгей	Түсі	Шарты
Меңгерді	Жасыл	Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс
Ішінара	Сары	Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате
Тексерілмеген	Сұр	Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған
Қате түсінік бар	Қызыл	Барлық байланысты тапсырмалар қате

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Тест №1, «Дұрыс/бұрыс» №1, Зерттеу тапсырмасы
Б2	Тест №2, Ойын «Судың саяхаты»
Б3	Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №2
Б4	Тест №3, Тест №7, Себеп-салдар тізбегі
Б5	Тест №3, Тест №4, Ойын «Судың саяхаты», Себеп-салдар тізбегі
Б6	Тест №7, «Дұрыс/бұрыс» №5, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы
Б7	Тест №1
Б8	Тест №5, Себеп-салдар тізбегі
Б9	Тест №5, Ойын «Судың саяхаты», Себеп-салдар тізбегі
Б10	Тест №2, Тест №6, Ойын «Судың саяхаты»
Б11	Тест №5, «Дұрыс/бұрыс» №3
Б12	Тест №4, «Дұрыс/бұрыс» №4

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Заттар және олардың қасиеттері. Ауа мен су (1-кітап, 4-бөлім)
Тақырып: Суқұбырдың қызметі
Оқулық беттері: 80–82
Оқу мақсаты: 3.3.2.2 (расталмаған) — оқулық картасы бойынша, ресми бағдарламамен салыстырылмаған