Қанайналым жүйесі

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Қанайналым жүйесі жүрек пен қантамырлардан тұрады. Жүрек – қанды тамырларға айдайтын бұлшық ет. Қолды кеуде тұсына қойып, жүректің ырғақты соғысын сезінуге болады. Адамның жүрегі шамамен өзінің жұдырығының көлеміне сәйкес келеді.

Қантамырлар адам ағзасын қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Ол қоректік заттарды асқорыту жүйесінен сіңіріп, бүкіл ағзаға таратады. Оттекке қаныққан қан күретамыр бойымен ішкі мүшелерге келеді. Олардағы көмірқышқыл газ бен зиянды заттарды көктамыр бойымен сыртқа алып шығады. Күретамыр мен көктамыр өзара қылтамыр арқылы байланысады. Қылтамыр – ең ұсақ қантамырлар. Оларда газалмасу жүреді.

17 ғасырда атақты ағылшын дәрігері, ғалым Уильям Гарвей жаңалық ашты. Ол ағзадағы қан тұйық шеңбер бойымен қозғалатынын дәлелдеді.

Білім бірліктері

Б1факт Қанайналым жүйесі жүрек пен қантамырлардан тұрады.
Б2факт Жүрек – қанды тамырларға айдайтын бұлшық ет.
Б3факт Адамның жүрегі шамамен өзінің жұдырығының көлеміне сәйкес келеді.
Б4процесс Қантамырлар қоректік заттарды асқорыту жүйесінен сіңіріп, бүкіл ағзаға таратады.
Б5процесс Оттекке қаныққан қан күретамыр бойымен ішкі мүшелерге келеді.
Б6процесс Көмірқышқыл газ бен зиянды заттарды көктамыр сыртқа алып шығады.
Б7факт Күретамыр мен көктамыр өзара қылтамыр арқылы байланысады.
Б8ұғым Қылтамыр – ең ұсақ қантамырлар, оларда газалмасу жүреді.
Б9факт Ағылшын ғалымы Уильям Гарвей ағзадағы қан тұйық шеңбер бойымен қозғалатынын дәлелдеді.
Б10қате түсінік «Қылтамыр – ең ірі қантамырлар» — бұл қате (оқулықта жоқ, қосымша).
Б11қате түсінік «Көктамыр оттекке қаныққан қанды тасиды» — бұл қате (оқулықта жоқ, қосымша).

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Жүрек және қанайналым (Б1, Б2, Б3, Б9)	Тест №1, №2; «Дұрыс/бұрыс» №1, №2	Білім графы; Меңгеру картасы	Видео кадр 1–2, 7
Қантамырлар (Б4, Б5, Б6, Б7, Б8)	Тест №3, №4, №5; Ойын «Қантамырлардың қызметі»; Себеп-салдар тізбегі	Сызба: қантамырлар	Видео кадр 3–6
Қате түсініктер (Б10, Б11)	Тест №6; «Дұрыс/бұрыс» №3, №4	Меңгеру картасы: қызыл белгі	—

Тест тапсырмалары

Б1Б2

1. Қанайналым жүйесі қандай мүшелерден тұрады?

Қанайналым жүйесі қанды тамырларға айдайтын бұлшық ет – жүрек пен қантамырлардан тұрады.

Қанайналым жүйесі тек жүректен тұрмайды. Ол жүрек пен қантамырлардан тұрады.

Б3

2. Адамның жүрегінің көлемі шамамен қандай болады?

Адамның жүрегі шамамен өзінің жұдырығының көлеміне сәйкес келеді.

Жүректің көлемі басқа мүшелермен немесе заттармен емес, адамның өз жұдырығының көлеміне сәйкес келеді.

Б5Б11

3. Оттекке қаныққан қан ішкі мүшелерге қай тамыр арқылы келеді?

Оттекке қаныққан қан күретамыр бойымен ішкі мүшелерге келеді.

Көктамыр көмірқышқыл газды шығарады. Ал оттекке қаныққан қан күретамыр бойымен келеді.

Б6

4. Көмірқышқыл газ бен зиянды заттарды ағзадан қай тамыр сыртқа алып шығады?

Ішкі мүшелердегі көмірқышқыл газ бен зиянды заттарды көктамыр бойымен сыртқа алып шығады.

Күретамыр оттекті әкеледі, ал көмірқышқыл газ бен зиянды заттарды сыртқа көктамыр алып шығады.

Б7Б8Б10

5. Күретамыр мен көктамырды өзара байланыстыратын қандай тамырлар?

Күретамыр мен көктамыр өзара ең ұсақ қантамырлар – қылтамыр арқылы байланысады. Оларда газалмасу жүреді.

Олар байланысады, бірақ ірі тамырлар немесе басқа мүше арқылы емес, қылтамыр арқылы байланысады.

Б9

6. Қанның ағзада тұйық шеңбер бойымен қозғалатынын кім дәлелдеді?

17 ғасырда атақты ағылшын дәрігері, ғалым Уильям Гарвей қан тұйық шеңбер бойымен қозғалатынын дәлелдеді.

Мұны дәлелдеген 17 ғасырдағы ағылшын дәрігері Уильям Гарвей болатын.

Ойын: «Қантамырлардың қызметі»

Б4Б5Б6Б8

Ойын шарты: Тамыр немесе мүшені оның қызметімен сәйкестендір.

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б3

1. Адамның жүрегі шамамен өзінің жұдырығының көлеміне сәйкес келеді.

Б9

2. Уильям Гарвей қан тұйық шеңбер бойымен қозғалатынын дәлелдеді.

Б10

3. Қылтамыр – адам ағзасындағы ең ірі қантамырлар.

Б11

4. Көктамыр ішкі мүшелерге оттекке қаныққан қанды тасиды.

Б7

5. Күретамыр мен көктамыр өзара қылтамыр арқылы байланысады.

Себеп-салдар тізбегі

Б2Б5Б8Б6

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы

Б2Б3

Тақырыбы: Жүректің көлемі мен орналасуы (оқулықтағы «Жүрек қайда орналасқан?» және «Модель жаса» тапсырмалары бойынша)

Болжам: Жүректің көлемі әр адамның өз жұдырығының көлемімен бірдей және ол кеуде тұсында орналасады.

Зерттеу жоспары:

Өз жұдырығыңды түйіп, көлемін байқа.
Қолыңды кеуде тұсыңа (сәл солға қарай — оқулықта жоқ, қосымша) қойып, жүректің соғуын сезін.
Қанайналым жүйесінің сұлбасына қарап, жүректің орналасқан жерін анықта.
Нәтижені дәптерге жаз.

Күтілетін нәтиже (үлгі): (оқулықта жоқ — тәжірибе қорытындысы)

Оқушының әрекеті	Нәтижесі
Жұдырықты түю	Жүрек шамамен осындай көлемде екенін көру
Кеудеге қол қою	Жүректің ырғақты соғысын сезіну

Ақпарат көзін анықта

Мысал	Ақпарат көзі түрі
Оқулықтағы қанайналым сұлбасы	Оқулық
Дәрігерден жүрек туралы сұрау	Ересектен сұрау
Гарвей туралы деректі фильм көру	Видео/Телебағдарлама

Видео сценарийі

Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)

Кадр	Уақыт	Сурет сипаттамасы	Дикторлық мәтін
1	0:00–0:10	Адамның кеуде тұсында орналасқан соғып тұрған жүрек бейнеленеді.	Қанайналым жүйесі жүрек пен қантамырлардан тұрады. Жүрек – қанды тамырларға айдайтын бұлшық ет.
2	0:10–0:20	Бала жұдырығын түйіп көрсетеді, сосын оны кеудесіне қояды.	Адамның жүрегі шамамен өзінің жұдырығының көлеміне сәйкес келеді. Қолыңды кеудеңе қойып, оның соғысын сезінуге болады.
3	0:20–0:30	Адам ағзасының ішіндегі қызыл және көк қантамырлар торы.	Қантамырлар ағзаны қоректік заттармен қамтамасыз етеді және бүкіл денеге таратады.
4	0:30–0:40	Қызыл түсті күретамырлар бойымен ұшқындаған оттек бөлшектері келе жатады.	Оттекке қаныққан қан күретамыр бойымен ішкі мүшелерге келеді.
5	0:40–0:50	Көк түсті тамырлар арқылы қою түсті бөлшектер (көмірқышқыл газ) кері қайтады.	Ал көмірқышқыл газ бен зиянды заттарды көктамыр бойымен сыртқа алып шығады.
6	0:50–1:00	Қызыл мен көк тамырларды қосып тұрған жұқа тор – қылтамырлар. Онда бөлшектер алмасады.	Күретамыр мен көктамыр өзара қылтамыр арқылы байланысады. Бұл ең ұсақ тамырларда газалмасу жүреді.
7	1:00–1:10	17 ғасыр ғалымы Уильям Гарвейдің бейнесі және қанның тұйық шеңбер бойымен айналу сұлбасы.	17 ғасырда ғалым Уильям Гарвей қанның ағзада тұйық шеңбер бойымен қозғалатынын дәлелдеді.

ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):

A 60-70 second educational 2D animation for kids about the human circulatory system. Scene 1: A beating human heart located in the chest. Scene 2: A child clenches a fist and places it on their chest. Scene 3: A glowing network of red and blue blood vessels throughout the human body. Scene 4: Red blood vessels carrying bright glowing oxygen particles. Scene 5: Blue blood vessels carrying away dark waste particles. Scene 6: Close-up of capillaries connecting red and blue vessels, with particles exchanging. Scene 7: A portrait of a 17th-century scientist (William Harvey) pointing to a closed-loop diagram of blood circulation. Friendly style, bright colors.

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 11

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Деңгей	Түсі	Шарты
Меңгерді	Жасыл	Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс
Ішінара	Сары	Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате
Тексерілмеген	Сұр	Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған
Қате түсінік бар	Қызыл	Барлық байланысты тапсырмалар қате

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Тест №1
Б2	Тест №1, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы
Б3	Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №1, Зерттеу тапсырмасы
Б4	Ойын «Қантамырлардың қызметі»
Б5	Тест №3, Ойын «Қантамырлардың қызметі», Себеп-салдар тізбегі
Б6	Тест №4, Ойын «Қантамырлардың қызметі», Себеп-салдар тізбегі
Б7	Тест №5, «Дұрыс/бұрыс» №5
Б8	Тест №5, Ойын «Қантамырлардың қызметі», Себеп-салдар тізбегі
Б9	Тест №6, «Дұрыс/бұрыс» №2
Б10	Тест №5, «Дұрыс/бұрыс» №3
Б11	Тест №3, «Дұрыс/бұрыс» №4

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Адам (1-кітап, 3-бөлім)
Тақырып: Қанайналым жүйесі
Оқулық беттері: 60–61
Оқу мақсаты: 3.2.3.3 (расталмаған) — оқулық картасы бойынша, ресми бағдарламамен салыстырылмаған