Қанайналым жүйесінің жұмысы

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Ағзадағы қан екі шеңбер бойымен қозғалады. Біріншісі өкпе арқылы, ал екіншісі барлық дене арқылы өтеді. Соның нәтижесінде көмірқышқыл газ сыртқа шығып, қан оттекке қанығады.

Жүректің соғуы қантамырлардан білінеді. Оның қабырғалары ырғақпен кеңейгенде тамырдың соғуы пайда болады. Кішкентай балалардың тамыры минутына 120 рет, ал ересектердікі минутына шамамен 70 рет соғады. Денеге күш түскенде немесе сәл жүгіргеннің өзінде тамырымыздың соғуы жиілейді.

Жүрек жақсы жұмыс істеу үшін адам көп қимылдау керек. Адам неғұрлым тезірек қимылдаса, соғұрлым көбірек энергия жұмсайды. Оның орнын толықтыру үшін қан ағзаға жылдамырақ тарайды. Жаяу жүру, суда жүзу, велосипедпен серуендеу, таза ауадағы қозғалыс ойындары қанайналым жүйесі мен барлық ағзамыздың жұмысына жәрдемдеседі.

Білім бірліктері

Б1факт Ағзадағы қан екі шеңбер бойымен қозғалады.
Б2факт Қанның бірінші шеңбері өкпе арқылы өтеді.
Б3факт Қанның екінші шеңбері барлық дене арқылы өтеді.
Б4себеп-салдар Қан айналымының нәтижесінде көмірқышқыл газ сыртқа шығып, қан оттекке қанығады.
Б5факт Жүректің соғуы қантамырлардан білінеді.
Б6себеп-салдар Қантамыр қабырғалары ырғақпен кеңейгенде тамырдың соғуы пайда болады.
Б7факт Кішкентай балалардың тамыры минутына 120 рет соғады.
Б8факт Ересектердің тамыры минутына шамамен 70 рет соғады.
Б9себеп-салдар Денеге күш түскенде немесе сәл жүгіргеннің өзінде тамырдың соғуы жиілейді.
Б10шарт Жүрек жақсы жұмыс істеу үшін адам көп қимылдау керек.
Б11себеп-салдар Энергия орнын толықтыру үшін қан ағзаға жылдамырақ тарайды.
Б12факт Жаяу жүру, суда жүзу, велосипедпен серуендеу қанайналым жүйесінің жұмысына жәрдемдеседі.
Б13қате түсінік «Ағзадағы қан тек бір шеңбер бойымен қозғалады» — бұл қате.
Б14қате түсінік «Спортпен шұғылданғанда тамырдың соғуы баяулайды» — бұл қате.

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Қанайналым шеңберлері (Б1, Б2, Б3, Б4, Б13)	Тест №1, №2; «Дұрыс/бұрыс» №1, №4	Білім графы; Меңгеру картасы	Видео кадр 1–2
Тамырдың соғуы (Б5, Б6, Б7, Б8)	Тест №3, №4; Ойын «Тамыр соғуын сәйкестендір»	Сызба: тамыр соғуы	Видео кадр 3–4
Жүрек жұмысы және қозғалыс (Б9, Б10, Б11, Б12, Б14)	Тест №5, №6; «Дұрыс/бұрыс» №2, №3, №5; Себеп-салдар тізбегі	Қанайналым жүйесіне пайдалы істер кестесі	Видео кадр 5–7

Тест тапсырмалары

Б1Б13

1. Ағзадағы қан неше шеңбер бойымен қозғалады?

Ағзадағы қан екі шеңбер бойымен қозғалады: өкпе арқылы және барлық дене арқылы.

Қан бір немесе үш шеңбер емес, екі шеңбер бойымен қозғалады.

Б2Б3Б4

2. Қанның екі шеңбер бойымен қозғалуының нәтижесі қандай?

Қан екі шеңбер (өкпе және барлық дене) арқылы өтеді. Соның нәтижесінде көмірқышқыл газ сыртқа шығып, қан оттекке қанығады.

Қанның екі шеңбер бойымен қозғалуының нәтижесінде қан оттекке қанығып, көмірқышқыл газ сыртқа шығады. Су мөлшері немесе температура бұған тікелей қатысты емес.

Б5Б6

3. Тамырдың соғуы қалай пайда болады?

Жүректің соғуы қантамырлардан білінеді, қабырғалары ырғақпен кеңейгенде тамыр соғуы пайда болады.

Тамырдың соғуы тері немесе өкпемен емес, қантамыр қабырғаларының ырғақпен кеңеюімен байланысты.

Б7Б8

4. Кішкентай балалардың тамыры минутына неше рет соғады?

Кішкентай балалардың тамыры минутына 120 рет, ал ересектердікі шамамен 70 рет соғады.

70 рет — бұл ересек адамның тамыр соғу жиілігі. Балалардікі жиірек, 120 рет соғады.

Б9Б14

5. Денеге күш түскенде немесе жүгіргенде тамырдың соғуы қалай өзгереді?

Жүгіргенде немесе денеге күш түскенде энергияны көп жұмсайтындықтан, тамырдың соғуы жиілейді.

Дене жаттығулары кезінде тамыр соғуы баяуламайды, керісінше, жиілейді.

Б10Б11Б12

6. Жүрек жақсы жұмыс істеуі үшін адам не істеуі керек?

Жүрек жақсы жұмыс істеу үшін көп қимылдау, жаяу жүру, велосипед тебу қажет.

Аз қимылдау жүрек жұмысын жақсартпайды. Таза ауадағы қозғалыс қанайналым жүйесіне пайдалы.

Ойын: «Тамыр соғуын сәйкестендір»

Б7Б8Б9

Ойын шарты: Жағдай мен тамыр соғуының жиілігін сәйкестендір.

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б1

1. Ағзадағы қан екі шеңбер бойымен қозғалады.

Б10

2. Жүрек жақсы жұмыс істеу үшін адам көп қимылдау керек.

Б14

3. Спортпен шұғылданғанда тамырдың соғуы баяулайды.

Б4

4. Қанның екі шеңбер бойымен қозғалуының нәтижесінде көмірқышқыл газ сыртқа шығады.

Б12

5. Велосипедпен серуендеу қанайналым жүйесінің жұмысына жәрдемдеседі.

Себеп-салдар тізбегі

Б10Б11Б12

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы

Б5Б9

Тақырыбы: Денеге күш түскенде тамырдың соғуы қалай өзгереді? (оқулықтағы «Зертте» сұрағы бойынша)

Болжам: Дене жаттығуларын жасағаннан кейін тамырдың соғуы жиілейді.

Зерттеу жоспары:

Тыныш қалыпта отырып, білезіктегі тамыр соғуын тауып, 1 минутта қанша рет соғатынын санау.
Нәтижені кестеге жазу.
2 минут бойы секіргішпен секіру жаттығуын жасау.
Жаттығудан кейін бірден тамырдың соғуын қайта өлшеп, санау.
Нәтижені кестеге жазып, екі көрсеткішті салыстыру.

Нәтижелер кестесі (оқушы толтырады):

Жағдай	Тамырдың соғуы (1 минутта)
Тыныш қалыпта
Жаттығудан кейін

Күтілетін нәтиже (үлгі): жаттығудан кейін тамырдың соғуы жиілейді.

Ақпарат көзін анықта

Мысал	Ақпарат көзі түрі
Оқулықтағы қанайналым шеңберлерінің сызбасы	Оқулық
Мұғалімнің жүрек жұмысы туралы айтқаны	Ересектен сұрау
Ғаламтордан қанайналым жүйесі туралы видео қарау	Видео/Телебағдарлама
«Адам ағзасы» энциклопедиясынан тамыр соғуы туралы оқу	Энциклопедия

Видео сценарийі

Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)

Кадр	Уақыт	Сурет сипаттамасы	Дикторлық мәтін
1	0:00–0:10	Адам денесінің сұлбасы, ішіндегі қантамырлар екі шеңбер арқылы өтіп жатыр. Қан қызыл және көк түспен көрсетілген.	Біздің ағзамыздағы қан екі шеңбер бойымен қозғалады: біріншісі өкпе арқылы, екіншісі барлық дене арқылы өтеді.
2	0:10–0:20	Өкпе арқылы өтіп жатқан қан. Қаннан сұр түсті көмірқышқыл газ сыртқа шығып, орнына оттек қосылып жатыр.	Соның нәтижесінде көмірқышқыл газ сыртқа шығып, қан оттекке қанығады.
3	0:20–0:30	Жүректің соғу ырғағы. Қантамырлар бойымен қан ағып, қабырғалары кеңейіп-тарылады.	Жүректің соғуы қантамырлардан білінеді. Қантамыр қабырғалары ырғақпен кеңейгенде тамырдың соғуы пайда болады.
4	0:30–0:40	Баланың білезігін ұстап тұрған қол. Экранда сан пайда болады: «Минутына 120 рет!», сосын ересек адамдыкі: «70 рет!».	Кішкентай балалардың тамыры минутына 120 рет, ал ересектердікі шамамен 70 рет соғады.
5	0:40–0:50	Бала жүгіріп келе жатыр, ол терлеп, демалуда. Тамыр соғуын көрсететін график өте жылдам қозғалады.	Адам сәл жүгіргеннің өзінде және денеге күш түскенде тамырдың соғуы жиілейді.
6	0:50–1:00	Қан ағзаға жылдам тарап жатыр. Жүрек жақсы жұмыс істеп, күлімдеп тұр (анимация).	Жұмсалған энергияның орнын толтыру үшін қан ағзаға жылдамырақ тарайды. Жүрек жақсы жұмыс істеуі үшін біз көп қимылдауымыз керек.
7	1:00–1:10	Балалар далада велосипед теуіп, суда жүзіп, доп ойнап жүр.	Жаяу жүру, суда жүзу және велосипедпен серуендеу қанайналым жүйесінің жұмысына жәрдемдеседі!

ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):

A 60–70 second animated educational video for 8-year-old children about the circulatory system. Style: friendly 2D cartoon, simple and bright educational graphics. Scene sequence: 1. Silhouette of a human body with glowing red and blue blood vessels forming two circles (lungs and body). 2. Blood passing through the lungs, releasing grey gas and absorbing oxygen. 3. A beating heart, blood vessels expanding rhythmically. 4. Close up of a child's wrist being checked for pulse, numbers 120 and 70 pop up. 5. A child running and sweating, a pulse line graph moving very fast. 6. Blood moving quickly through the body, a cartoon heart smiling happily. 7. Happy children riding a bicycle, swimming in a pool, and playing ball outdoors. Color palette: #E53935, #1E88E5, #FFF176, bright skin tones.

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 14

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Тест №1, «Дұрыс/бұрыс» №1
Б2	Тест №2
Б3	Тест №2
Б4	Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №4
Б5	Тест №3, Зерттеу тапсырмасы
Б6	Тест №3
Б7	Тест №4, Ойын «Тамыр соғуын сәйкестендір»
Б8	Тест №4, Ойын «Тамыр соғуын сәйкестендір»
Б9	Тест №5, Ойын «Тамыр соғуын сәйкестендір», Зерттеу тапсырмасы
Б10	Тест №6, «Дұрыс/бұрыс» №2, Себеп-салдар тізбегі
Б11	Тест №6, Себеп-салдар тізбегі
Б12	Тест №6, «Дұрыс/бұрыс» №5, Себеп-салдар тізбегі
Б13	Тест №1
Б14	Тест №5, «Дұрыс/бұрыс» №3

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Адам (1-кітап, 3-бөлім)
Тақырып: Қанайналым жүйесінің жұмысы
Оқулық беттері: 62–63
Оқу мақсаты: 3.2.3.3 (расталмаған) — оқулық картасы бойынша, ресми бағдарламамен салыстырылмаған