Жаратылыстану · 3-сынып · Өсімдіктер (1-кітап, 1-бөлім)
Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.
Өсімдіктердің даму ырғағы (ырғақ) болады. Бұл – табиғаттағы өзгерістерге бағынып, үнемі қайталанып тұратын әрекеттер. Мысалы, күн түнмен, жаз күзбен, қолайлы жағдай қолайсыз жағдаймен алмасады. Сондықтан өсімдік бірде белсенді өседі, бірде оның тіршілігі тыныштық күйге түседі.
Күн мен түннің алмасуына байланысты кейбір өсімдіктердің гүлі мен жапырағы мезгіл-мезгіл өз қалпын өзгертіп отырады. Өсімдіктер түнгі салқынның жақындағанын сезіп, күлтелерін жаба бастайды. Ал кейбір өсімдіктер түнде үсіп кетпес үшін жапырағын төмен түсіреді.
Өсімдік өз тіршілігіне қажет жарық, жылу мен суды әрқашан жеткілікті мөлшерде ала алмайды. Соған байланысты өсімдік тіршілігі белсенді өсу мен тыныштық кезеңінен тұрады. Тыныштық күйінде өсімдіктің өсуі тоқтайды. Сөйтіп ол өз тіршілігіндегі қолайсыз кезеңнен өте алады.
Жазғы ыстықта дала өсімдіктеріне ылғал жетіспейді. Қызғалдақ, қазжуа, зағыпыран ерте көктемде жуашығына ылғал мен қоректік зат жинайды. Құрғақ жаз бен қатал қыста жуашығы жер астында жатады. Тек келесі көктемде ғана өсіп шығады.
Ғалымдардың болжауынша, ағаштардың көбі жазғы түндері «ұйықтайды». Осындай тыныштық күйде болғанда ағаш өсуін тоқтатады, ал таңертең және кешке тез өседі.
Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.
| Тақырып бөлігі | Тапсырмалар, ойындар | Бағалау, сызба, кесте | Видео/презентация |
|---|---|---|---|
| Даму ырғағы және тыныштық күйі (Б1, Б2, Б5) | Тест №1, №2; «Дұрыс/бұрыс» №1 | Білім графы; Меңгеру картасы | Видео кадр 1–2 |
| Күн мен түн алмасуы (Б3, Б4, Б10) | Тест №3, №4; Ойын «Өсімдіктер қалай өзгереді?» | Сызба: күлте мен жапырақ | Видео кадр 3–4 |
| Маусымдық өзгерістер (Б6, Б7, Б8, Б9) | Тест №5, №6; Себеп-салдар тізбегі | Жыл мезгілдері кестесі | Видео кадр 5–7 |
| Қате түсініктер (Б11, Б12) | Тест №7; «Дұрыс/бұрыс» №2, №3 | Меңгеру картасы: қызыл белгі | — |
Ойын шарты: Өсімдіктің әрекетін оған себеп болатын жағдаймен сәйкестендір.
Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.
Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.
Тақырыбы: Қыстыгүні ағаштар неге «ұйықтайды»? (оқулықтағы «Зертте» айдары бойынша)
Мақсаты: Қыста ағаштардың тыныштық күйіне өту себебін анықтау.
Зерттеу жоспары:
Күтілетін нәтиже (үлгі): (оқулықта жоқ, зерттеу нәтижесінде жазылады)
| Сұрақ | Жауап |
|---|---|
| Қыста топырақтағы су қандай күйде болады? | |
| Қыста күн сәулесі жеткілікті ме? | |
| Егер ағаш қыста өсе берсе, оның жапырақтарына не болар еді? | |
| Қысқы «ұйқының» (тыныштық күйінің) пайдасы қандай? |
| Мысал | Ақпарат көзі түрі |
|---|---|
| Оқулықтағы «Жазғы ыстықта дала өсімдіктері» мәтіні | Оқулық |
| Даладағы гүлдердің түнде жабылуын өз көзімен көру | Табиғатты бақылау |
| Ғалымдардың ағаш өсуі туралы жазған кітабы | Ғылыми әдебиет |
| Қызғалдақтар туралы табиғат телеарнасының хабары | Видео/Телебағдарлама |
Ұзақтығы: 60 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D анимация Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)
| Кадр | Уақыт | Сурет сипаттамасы | Дикторлық мәтін |
|---|---|---|---|
| 1 | 0:00–0:10 | Күндізгі шалғын, гүлдер ашық, күн жарқырап тұр. Күн батып, түн келеді. | Табиғатта күн мен түн, жаз бен күз үнемі алмасып тұрады. Бұл өсімдіктердің даму ырғағын қалыптастырады. |
| 2 | 0:10–0:20 | Түн. Гүлдер күлтелерін жауып, жапырақтары төмен түсіп тұр. Суық жел соғады. | Түнгі салқын түскенде кейбір өсімдіктер гүлін жабады. Ал кейбірі үсіп кетпес үшін жапырағын төмен түсіреді. |
| 3 | 0:20–0:30 | Күз өтіп, қыс келеді. Ағаштар жапырақсыз, қар жауған. | Қолайсыз кездерде, мәселен қатал қыста, өсімдіктер өсуін тоқтатып, тыныштық күйге өтеді. |
| 4 | 0:30–0:40 | Жер асты. Топырақ ішінде қызғалдақтың жуашығы көрінеді, ол ұйықтап жатқандай тыныш. | Дала өсімдіктері — қызғалдақ, қазжуалар құрғақ жаз бен қыста жер астында жуашық түрінде жатады. |
| 5 | 0:40–0:50 | Көктем. Қар еріп, әлгі жуашықтан кішкентай өркен өсіп шығады. | Тек келесі көктем келгенде ғана олар қайтадан өсіп, құлпырады. |
| 6 | 0:50–1:00 | Жазғы орман. Таң атып келеді. Ағаштардың бұтақтары аздап созылып, өсіп жатқаны байқалады. | Ал ағаштар тіпті жазғы түндері де «ұйықтайды», олар таңертең және кешке қарай тез өседі екен. |
ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):
Өсімдіктер қашан «ұйықтайды»?
Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.
| Деңгей | Түсі | Шарты |
|---|---|---|
| Меңгерді | Жасыл | Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс |
| Ішінара | Сары | Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате |
| Тексерілмеген | Сұр | Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған |
| Қате түсінік бар | Қызыл | Барлық байланысты тапсырмалар қате |
| Бірлік | Тексеретін тапсырмалар |
|---|---|
| Б1 | Тест №1 |
| Б2 | Тест №2, №7, Зерттеу тапсырмасы |
| Б3 | Тест №3, Ойын «Өсімдіктер қалай өзгереді?», «Дұрыс/бұрыс» №2 |
| Б4 | Тест №4, Ойын «Өсімдіктер қалай өзгереді?» |
| Б5 | Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №1, Зерттеу тапсырмасы |
| Б6 | Тест №5, «Дұрыс/бұрыс» №4, Себеп-салдар тізбегі |
| Б7 | Тест №5, Ойын «Өсімдіктер қалай өзгереді?», Себеп-салдар тізбегі |
| Б8 | Тест №6, Ойын «Өсімдіктер қалай өзгереді?» |
| Б9 | Тест №6 |
| Б10 | Тест №1, «Дұрыс/бұрыс» №5 |
| Б11 | Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №3 |
| Б12 | Тест №7 |