Жаратылыстану · 3-сынып · Өсімдіктер (1-кітап, 1-бөлім)
Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.
Өсімдіктердің тіршілік ету ортасы әртүрлі болады. Мысалы, тұңғиық ылғалды суқоймасында өссе, жусан құрғақ далада тіршілік етеді. Өсімдіктердің тамыры, жапырағының пішіні мен көлемі олардың қоршаған ортаға қалай бейімделгенін көрсетеді.
Өзен жағасында және батпақта өсетін өсімдіктер ылғалдың мол болуына бейімделеді. Олар су тапшылығына шыдамайды. Ал ыстық әрі құрғақ аймақта өсімдік бойындағы ылғал тез буланады. Сондықтан құрғақшылықта өсетін өсімдіктер (мысалы: аюқұлақ, қараот, бетеге, жантақ) ылғалды үнемдеуге және су қорын жинауға бейімделген.
Ылғалды сақтау үшін кейбір өсімдіктің жапырағы жұқа балауызбен немесе түкпен қапталады. Ал кейбір өсімдіктің жапырағы жіңішке әрі ұзын болады. Мысалы, ыстық күнде бетегенің жіңішке жапырағы ылғалды үнемдеу үшін ішіне бүгіліп, ауа ылғалды болғанда қайта жайылады. Сондай-ақ, көптеген өсімдіктер қолайсыз жағдайда жапырағына немесе сабағына ылғал сақтау арқылы өзін құтқарады. Қарағай мен шырша қылқан жапырақтарын түсірмей, қыс бойы жасыл болып тұрады (оқулықта жоқ, қосымша: бұл да ылғалды үнемдеу жолы).
Шөлді және далалы аймақ өсімдіктері (мысалы, қызғалдақ) құрғақшылық түскенге дейін тез өсіп, өте қысқа уақыт ішінде жетіліп тұқым түзеді. Олар ерте көктемде гүлдеп, жаздың ыстық күндері жуашықтарын топыраққа жасырады.
Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.
| Тақырып бөлігі | Тапсырмалар, ойындар | Бағалау, сызба, кесте | Видео/презентация |
|---|---|---|---|
| Ортаға бейімделу (Б1, Б2) | Тест №1; Ойын «Өсімдікті орналастыр» | Білім графы; Меңгеру картасы | Видео кадр 1–2 |
| Құрғақшылықтағы бейімделу (Б3, Б4) | Тест №2; «Дұрыс/бұрыс» №1 | Граф: Ылғалдың тез булануы | Видео кадр 3 |
| Жапырақтардың ерекшелігі (Б5, Б7) | Тест №3; Зерттеу тапсырмасы | Жапырақтардың суреттері | Видео кадр 4 |
| Ылғалды сақтау жолдары (Б6) | Тест №4; Себеп-салдар тізбегі | Сызба: Ылғал сақтау | Видео кадр 5 |
| Тез өсетін өсімдіктер (Б8, Б9) | Тест №5; «Дұрыс/бұрыс» №4 | Сызба: Қызғалдақ тіршілігі | Видео кадр 6 |
| Қате түсініктер (Б10, Б11) | Тест №6; «Дұрыс/бұрыс» №2, №3 | Меңгеру картасы: қызыл белгі | — |
Карточкалардағы өсімдіктер мен олардың белгілерін өздері өсетін ортаға сәйкестендір.
Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.
Құрғақшылыққа бейімделу ретін дұрыс орналастыр:
Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.
Тақырыбы: Суару кестесінің өсімдікке әсері.
Болжам: Егер өсімдікті үнемі суарса, ол жақсы өседі, ал аз суарса, солып қалады.
Зерттеу жоспары:
Күтілетін нәтиже (үлгі):
| Құмыра | Суару жиілігі | Өсімдіктің жағдайы (1 аптадан соң) |
|---|---|---|
| 1-құмыра | Үнемі (дұрыс) | Жапырақтары жасыл, сабағы тік, жақсы өсіп тұр |
| 2-құмыра | Өте сирек | Жапырақтары сарғайған, ылғал жетпей солып қалған |
Қорытынды: Су өсімдік тіршілігі үшін өте маңызды. Суару кестесі бұзылып, су аз берілсе, өсімдікке ылғал жетіспейді. Нәтижені өз бақылауыңмен салыстыр.
| Мысал | Ақпарат көзі түрі |
|---|---|
| «Жаратылыстану» оқулығындағы 18-беттегі мәтін | Оқулық |
| Даладағы бетегенің жапырағын бақылау | Табиғаттағы бақылау |
| Энциклопедиядағы шөл өсімдіктері туралы мақала | Энциклопедия |
| Биология пәні мұғалімінен сұрау | Ересектен сұрау |
Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)
Өсімдік тіршілігіне судың әсері
| Кадр | Уақыт | Сурет сипаттамасы | Дикторлық мәтін |
|---|---|---|---|
| 1 | 0:00–0:10 | Екіге бөлінген экран. Бір жағында көлде өсіп тұрған әдемі тұңғиық гүлі, екінші жағында құрғақ далада өсіп тұрған жусан. | Өсімдіктер әртүрлі жерде өседі. Біреуі суды жақсы көрсе, екіншісі құрғақ далада да өмір сүре береді. |
| 2 | 0:10–0:25 | Күн қатты ысып, даладағы жусан мен жантақтың бойынан су тамшылары буға айналып ұшып жатады. | Ыстық күндері өсімдік бойындағы ылғал тез буланады. Булану — судың көзге көрінбейтін газға айналып, ұшып кетуі. |
| 3 | 0:25–0:40 | Жапыраққа жақыннан қарау (zoom). Жапырақ сыртындағы жұқа балауыз бен ұсақ түктер су тамшыларының ұшып кетуіне кедергі жасайды. | Бірақ шөл дала өсімдіктері қулыққа көшеді! Олардың жапырақтары жұқа балауызбен немесе ұсақ түкпен қапталып, суды ұстап қалады. |
| 4 | 0:40–0:55 | Бетеге шөбі ыстықта жапырағын түтікше құсап ішіне бүктеп алады. Жаңбыр жауғанда қайтадан жайылады. | Ал бетеге шөбі ыстықта суды үнемдеу үшін жіңішке жапырақтарын ішіне қарай бүгіп алады. Ауа ылғалды болса, қайта жайылады. |
| 5 | 0:55–1:10 | Көктем. Қызғалдақ тез өсіп, гүлдейді. Сосын жаз шығып, күн ысығанда гүлі түсіп, топырақ астындағы пиязшығы ғана қалады. | Қызғалдақ болса, жазғы ыстыққа дейін гүлдеп үлгереді. Ал күн қатты ысығанда топырақ астына тығылып, келесі көктемді күтеді. |
| 6 | 1:10–1:20 | Бала қолында су құйғыш, гүлдерді суарып тұр. Гүлдер күлімсірейді. | Міне, өсімдіктер табиғатқа осылай бейімделеді. Оларды қорғайық және уақытылы суарып тұрайық! |
ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):
Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.
| Деңгей | Түсі | Шарты |
|---|---|---|
| Меңгерді | Жасыл | Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс |
| Ішінара | Сары | Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате |
| Тексерілмеген | Сұр | Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған |
| Қате түсінік бар | Қызыл | Барлық байланысты тапсырмалар қате |
| Бірлік | Тексеретін тапсырмалар |
|---|---|
| Б1 | Себеп-салдар тізбегі |
| Б2 | Тест №1, Ойын «Өсімдікті орналастыр», Зерттеу тапсырмасы |
| Б3 | Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №3, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы |
| Б4 | Тест №4, Ойын «Өсімдікті орналастыр», Себеп-салдар тізбегі |
| Б5 | Тест №3, Себеп-салдар тізбегі |
| Б6 | Тест №4, Себеп-салдар тізбегі |
| Б7 | Тест №5, «Дұрыс/бұрыс» №5 |
| Б8 | Тест №6 |
| Б9 | Тест №6, «Дұрыс/бұрыс» №4 |
| Б10 | Тест №1, «Дұрыс/бұрыс» №1 |
| Б11 | Ойын «Өсімдікті орналастыр», «Дұрыс/бұрыс» №2 |