Өсімдік әлемінің досы мен дұшпаны

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Адам белсенді әрекетімен қоршаған ортаны өзгертеді. Қала, автожол мен теміржол салып, асфальт төсейді, жер жыртады, батпақты құрғатады. Зауыт пен фабриканың зиянды қалдықтары қоршаған ортаны ластайды. Осылай өсімдіктің тіршілік ортасы бұзылады, саны азаяды. Табиғи бірлестіктер жойыла бастайды.

Өсімдіктер қоршаған ортаға ұзақ уақыт бойы бейімделді. Аптап ыстық пен қатты аяздарға қарсы тұрып, бірлесіп өмір сүруді үйренді. Сонда да оларға адамның қамқорлығы қажет.

Ғылыми зерттеу жүргізу әрі сирек кездесетін өсімдіктер мен бірлестіктерді сақтап қалу үшін ботаникалық бақтар құрылады. 1912 жылы Петропавл қаласында құрылған ботаникалық бақ Қазақстандағы ең көне болып саналады.

Білім бірліктері

Б1ұғым Адам белсенді әрекетімен қоршаған ортаны өзгертеді.
Б2себеп-салдар Қала мен жол салу, жер жырту өсімдіктің тіршілік ортасын бұзады.
Б3себеп-салдар Зауыт пен фабриканың зиянды қалдықтары қоршаған ортаны ластайды.
Б4нәтиже Тіршілік ортасы бұзылып, ластанғандықтан өсімдіктер саны азаяды және табиғи бірлестіктер жойылады.
Б5ұғым Өсімдіктер қоршаған ортаның қиын жағдайларына (ыстық пен аязға) бейімделді.
Б6шарт Өсімдіктерге адамның қамқорлығы қажет.
Б7мақсат Ботаникалық бақтар ғылыми зерттеу жүргізу үшін құрылады.
Б8мақсат Ботаникалық бақтар сирек кездесетін өсімдіктерді сақтап қалу үшін құрылады.
Б9факт Қазақстандағы ең көне ботаникалық бақ 1912 жылы Петропавл қаласында құрылған.
Б10қате түсінік «Адамның әрекеті өсімдіктерге тек пайда әкеледі» — бұл қате.
Б11қате түсінік «Өсімдіктер адам қамқорлығынсыз да толық сақталып қалады» — бұл қате.

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Адам әрекеті және ластану (Б1, Б2, Б3, Б4)	Тест №1, №2, №3; Себеп-салдар тізбегі	Білім графы; Меңгеру картасы	Видео кадр 1–3
Өсімдіктердің бейімделуі (Б5, Б6)	Тест №4; «Дұрыс/бұрыс» №1	Меңгеру картасы	Видео кадр 4
Ботаникалық бақ (Б7, Б8, Б9)	Тест №5, №6; «Дұрыс/бұрыс» №4	Граф: Ботаникалық бақ түйіні	Видео кадр 5–7
Қате түсініктер (Б10, Б11)	«Дұрыс/бұрыс» №2, №3; Ойын: «Пайда мен зиян»	Меңгеру картасы: қызыл белгі	—
Зерттеу және қорғау (4.6)	Зерттеу тапсырмасы	Зерттеу кестесі	Видео кадр 8

Тест тапсырмалары

Б2Б4

1. Адамның қандай әрекеті өсімдіктердің тіршілік ортасын бұзады?

Қалалар мен жолдар салғанда, жер жыртқанда өсімдіктердің тіршілік ортасы бұзылып, саны азаяды.

Ағаш отырғызу немесе гүл суару өсімдіктерге пайдалы, ал тіршілік ортасын бұзатын — құрылыс пен жол салу сияқты іс-әрекеттер.

Б3

2. Қоршаған ортаның ластануына не себеп болады?

Зауыттар мен фабрикалардан шыққан зиянды қалдықтар ауаны, суды және топырақты ластайды.

Қоршаған ортаны ластайтын негізгі себеп — зауыт пен фабрика қалдықтары.

Б4Б10

3. Қоршаған ортаның ластануы өсімдіктерге қалай әсер етеді?

Тіршілік ортасы бұзылып, ластанғанда өсімдіктер жойыла бастайды.

Ластану өсімдіктерге үлкен зиян келтіреді, соның кесірінен олардың саны азаяды.

Б5Б6Б11

4. Өсімдіктер аптап ыстық пен қатты аязға қалай шыдайды?

Өсімдіктер қиын жағдайларға бейімделген, бірақ оларға бәрібір адамның көмегі мен қамқорлығы қажет.

Өсімдіктер бейімделгенімен, адам қамқорлығынсыз оларға қиын болады.

Б7Б8

5. Ботаникалық бақтар не үшін құрылады?

Ботаникалық бақтар өсімдіктерді зерттеуге және сирек түрлерін жойылып кетуден сақтауға арналған.

Ботаникалық бақтың негізгі мақсаты — ғылыми зерттеу және сирек өсімдіктерді сақтау.

Б9

6. Қазақстандағы ең көне ботаникалық бақ қайда орналасқан?

Қазақстандағы ең көне ботаникалық бақ 1912 жылы Петропавл қаласында құрылған.

Ең көне ботаникалық бақ 1912 жылы Петропавл қаласында ашылған.

Ойын: «Пайда мен зиян»

Б2Б3Б6Б8Б10

Нұсқау: Оқушылар берілген әрекеттерді «Пайдалы» немесе «Зиянды» бағаналарына бөлуі керек.

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б5

1. Өсімдіктер ыстық пен аязға бейімделе алады.

Б10

2. Адамның әрекеті өсімдіктерге тек пайда әкеледі.

Б11

3. Өсімдіктер адам қамқорлығынсыз да толық сақталып қалады.

Б9

4. Петропавлдағы ботаникалық бақ 1912 жылы құрылған.

Себеп-салдар тізбегі

Б1Б3Б4

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы

Б1Б4

(оқулықтағы «Зертте» тапсырмасы негізінде)

Тақырыбы: Зауыт орнына өсімдік отырғызу.

Болжам: Зауыт орнына ағаш пен бұта отырғызса, ауа тазарады (оқулықта жоқ, қосымша).

Зерттеу жоспары:

Зауыт аумағының қазіргі жағдайын бағалау (түтін, шаң, ластану).
Зауыт аумағына ағаштар мен бұталар отырғызылған жағдайды елестетіп, салыстыру.
Ақпарат көздерінен (кітап, ересектер) не өзгеретінін анықтау.
Нәтижені кестеге жазу.

Күтілетін нәтиже (үлгі):

Жағдай	Ауаның сапасы
Тек зауыт тұрғанда	Лас, шаң, түтін көп
Өсімдіктер отырғызғанда	...

Қорытынды: Фабрика не зауыт орнына ағаш, бұта, шөп отырғызса, не өзгереді?

Ақпарат көзін анықта

Мысал	Ақпарат көзі түрі
«Жаратылыстану» оқулығындағы 26–27-беттер	Оқулық
Ботаникалық бақ туралы энциклопедия	Энциклопедия
Ластану туралы ересектерден сұрау	Ересектен сұрау
Табиғатты қорғау туралы деректі фильм	Видео

Видео сценарийі

Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)

Кадр	Уақыт	Сурет сипаттамасы	Дикторлық мәтін
1	0:00–0:10	Әдемі жасыл орман, гүлдер мен ағаштар.	Біздің ғаламшарымыз өте әдемі. Мұнда неше түрлі өсімдіктер өседі.
2	0:10–0:20	Экранда қала, жолдар құрылысы басталады.	Адамдар қалалар мен жолдар салады, батпақтарды құрғатады. Осының кесірінен өсімдіктердің тіршілік ортасы бұзылады.
3	0:20–0:30	Зауыттар мен фабрикалар мұржасынан қара түтін шығады.	Зауыт пен фабриканың қалдықтары қоршаған ортаны ластайды. Ластанған жерде өсімдіктер қурап қалады.
4	0:30–0:40	Қысқы аяз бен жазғы ыстық көрінісі.	Өсімдіктер ыстыққа да, аязға да төзе алады. Бірақ ластануға қарсы тұру оларға өте қиын.
5	0:40–0:50	Ботаникалық бақтың қақпасы ашылады. Ішінде әдемі, сирек өсімдіктер.	Сондықтан адамдар өсімдіктерді қорғау үшін ботаникалық бақтар құрады.
6	0:50–1:00	Картада Петропавл қаласы көрсетіледі. 1912 жыл.	Қазақстандағы ең көне ботаникалық бақ 1912 жылы Петропавл қаласында ашылған!
7	1:00–1:10	Балалар ағаш отырғызып жатыр.	Табиғатқа қамқорлық жасау — әрқайсымыздың қолымыздан келеді. Ағаш отырғызып, оны қорғайық!

ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):

A 60–90 second animated educational video for 8-year-old children about plant protection. Style: friendly 2D cartoon, soft pastel greens and yellows, simple shapes. Scene sequence: 1. Wide shot of a green forest. 2. City building, roads, swamps drying. 3. Factory pipes emitting black smoke. 4. Winter frost and summer heat. 5. Botanical garden with rare plants. 6. Map of Kazakhstan pointing to Petropavlovsk with "1912". 7. Children planting trees. Color palette: #4CAF50, #FDD835, #90CAF9, #795548.

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 11

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Деңгей	Түсі	Шарты
Меңгерді	Жасыл	Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс
Ішінара	Сары	Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате
Тексерілмеген	Сұр	Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған
Қате түсінік бар	Қызыл	Барлық байланысты тапсырмалар қате

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы
Б2	Тест №1, Ойын «Пайда мен зиян»
Б3	Тест №2, Ойын «Пайда мен зиян», Себеп-салдар тізбегі
Б4	Тест №1, Тест №3, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы
Б5	Тест №4, «Дұрыс/бұрыс» №1
Б6	Тест №4, Ойын «Пайда мен зиян»
Б7	Тест №5
Б8	Тест №5, Ойын «Пайда мен зиян»
Б9	Тест №6, «Дұрыс/бұрыс» №4
Б10	Тест №3, Ойын «Пайда мен зиян», «Дұрыс/бұрыс» №2
Б11	Тест №4, «Дұрыс/бұрыс» №3

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Өсімдіктер (1-кітап, 1-бөлім)
Тақырып: Өсімдік әлемінің досы мен дұшпаны
Оқулық беттері: 26–27
Оқу мақсаты: (расталмаған) — ресми бағдарламадағы коды анықталмады