Жаратылыстану · 3-сынып · Жер және ғарыш
Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.
Күн, жұлдыздар және найзағай — табиғи жарық көздері. Олардың ішінде Күннің ғаламшарымыз үшін маңызы өте зор.
Глобус — Жер шарының моделі. Оның дәл ортасымен көлбеу білік өтеді. Бұл білік Жердің айналу осі деп аталатын ойша жүргізілген сызықты көрсетеді. Ғаламшарымыз үнемі осы сызықты айнала қозғалады. Жер өз осінен батыстан шығысқа қарай айналады. Жердің өз осінен толық бір айналып шығуына кететін уақыт — тәулік деп аталады. Бір тәулікте 24 сағат бар.
Жер өз осінен айналған кезде Күнге біресе бір жағымен, біресе екінші жағымен бұрылып отырады. Жердің Күнге қараған, жарық түскен бөлігінде күндіз болады. Ал қарама-қарсы, жарық түспеген жағында түн болады. Жердің өз осінен айналуының нәтижесінде күн мен түн алмасады.
Жылына екі рет, яғни 21 наурыз бен 22 қыркүйекте күн мен түннің ұзақтығы 12 сағат болып теңеседі. Жылдың ең ұзақ күні — 22 маусым, ал ең ұзақ түні — 22 желтоқсан.
Егер Жер өз осінен айналмай қалса, тіршілік тоқтайды. Өйткені Жердің бір жағында адам төзгісіз ыстық, ал екінші жағында қатты аяз болар еді.
Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.
| Тақырып бөлігі | Тапсырмалар, ойындар | Бағалау, сызба, кесте | Видео/презентация |
|---|---|---|---|
| Ось және айналу (Б1, Б2) | Тест №1; Себеп-салдар тізбегі | Білім графы; Меңгеру картасы | Видео кадр 1–2 |
| Тәулік ұғымы (Б3) | Тест №2; «Дұрыс/бұрыс» №1 | Граф: Тәулік түйіні | Видео кадр 3 |
| Күндіз бен түн (Б4, Б5, Б6) | Ойын «Күндіз/Түн»; Тест №3, №4 | Сызба: Күн сәулесінің түсуі | Видео кадр 4–5 |
| Күндердің ұзақтығы (Б7, Б8) | Тест №5, №6 | Граф: Теңелу түйіні | Видео кадр 6 |
| Айналмай қалу зардабы (Б9, Б10) | Тест №7; «Дұрыс/бұрыс» №4, №5 | Зерттеу (Модель жасау) | Видео кадр 7 |
| Қате түсініктер (Б11, Б12) | Тест №8; «Дұрыс/бұрыс» №2, №3 | Меңгеру картасы: қызыл белгі | Видео кадр 8 |
| Модель жасау (Тапсырма) | Модель жасау сұрақтары | Нәтиже кестесі | — |
Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.
Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.
Тақырыбы: Күн мен түннің алмасу моделі (Қолшам мен глобус).
Болжам: Егер глобусқа қолшамды бағыттап, глобусты айналдырсақ, жарық пен көлеңке кезектесіп алмасады.
Зерттеу жоспары:
Нәтиже кестесі (мысал деректер):
| Жағдай | Бақылау нәтижесі |
|---|---|
| Қолшам жарығы түсіп тұрған жақ | Жап-жарық (Күндізгі уақыт сияқты) |
| Глобустың арқа жағы (қарсы жақ) | Қап-қараңғы (Түнгі уақыт сияқты) |
| Глобусты айналдырғанда | Жарық пен қараңғы аймақтар үнемі ауысып отырды |
Қорытынды: Жер (глобус) өз осінен айналған кезде Күн (қолшам) жарығы бірде түсіп, бірде түспей қалады. Сол себепті күн мен түн алмасады. Болжам расталды.
| Мысал | Ақпарат көзі түрі |
|---|---|
| Оқулықтағы «Жылдың ең ұзақ күні» туралы мәтін | Оқулық |
| Глобус пен қолшам арқылы күн мен түннің алмасуын бақылау | Тәжірибе |
| Ғарыштан түсірілген Жердің айналуы туралы бейнеролик | Видео |
| Мұғалімнің Жердің осі туралы түсіндіруі | Ересектен сұрау |
| Ғаламтордан әлемнің басқа елдеріндегі уақытты қарау | Интернет сайт |
Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 3D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)
Күн мен түн неліктен алмасады?
| Кадр | Уақыт | Сурет сипаттамасы | Дикторлық мәтін |
|---|---|---|---|
| 1 | 0:00–0:10 | Кеңістікте жарқыраған үлкен Күн және одан кішірек Жер ғаламшары көрінеді. Жер баяу айналып тұр. | Сәлем! Мынау — біздің ғаламшарымыз Жер. Ал анау жарқырап тұрған — Күн. Ол бізге жарық пен жылу береді. |
| 2 | 0:10–0:20 | Жердің ортасынан үзік-үзік сызық (ось) өтеді. Жер сол сызықты айнала батыстан шығысқа қарай қозғалып жатыр. | Жердің дәл ортасынан өтетін ойша сызық бар. Оны Жердің осі дейміз. Жер сол осінен батыстан шығысқа қарай тоқтамастан айналады. |
| 3 | 0:20–0:30 | Жердің Күнге қараған жағы жарық, ал қарсы жағы қараңғы екені анық көрсетіледі. | Жер айналған кезде, оның Күнге қараған жағы жарық болады. Бұл кезде ол жақта — күндіз! |
| 4 | 0:30–0:40 | Камера Жердің қараңғы жағына өтеді. Онда жұлдыздар көрінеді, қалалардың шамдары жанады. | Ал Күн сәулесі түспейтін қарама-қарсы жағы қараңғы болады. Бұл кезде ол жерде — түн! |
| 5 | 0:40–0:50 | Жер бір рет толық айналып шығады. Экранда таймер «24 сағат = 1 тәулік» деп көрсетеді. | Жер өз осінен бір рет толық айналып шығу үшін 24 сағат, яғни бір тәулік кетеді. Сондықтан күн мен түн үнемі алмасып отырады. |
| 6 | 0:50–1:00 | Экран екіге бөлінеді: бір жағында отқа оранған құрғақ шөл, екінші жағында мұз басып қалған мұхит. | Егер Жер айналмай қалса не болар еді? Бір жағы күйіп кетердей ыстық, ал екінші жағы мұз болып қатар еді. Тіршілік тоқтар еді! |
| 7 | 1:00–1:10 | Жер қалыпты жағдайына оралып, көгілдір және жасыл түске еніп, баяу айнала бастайды. Адамдар мен жануарлар бақытты. | Бақытымызға орай, біздің Жеріміз үнемі айналып тұрады. Сондықтан бізде күндіз де, түн де бар! |
ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):
Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.
| Деңгей | Түсі | Шарты |
|---|---|---|
| Меңгерді | Жасыл | Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс |
| Ішінара | Сары | Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате |
| Тексерілмеген | Сұр | Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған |
| Қате түсінік бар | Қызыл | Барлық байланысты тапсырмалар қате |
| Бірлік | Тексеретін тапсырмалар |
|---|---|
| Б1 | Тест №1, Себеп-салдар тізбегі |
| Б2 | Тест №4, «Дұрыс/бұрыс» №4, Себеп-салдар тізбегі |
| Б3 | Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №1 |
| Б4 | Тест №4, Тест №8, Себеп-салдар тізбегі |
| Б5 | Тест №3, Ойын «Күндіз/Түн», Себеп-салдар тізбегі, Модель жасау |
| Б6 | Тест №3, Ойын «Күндіз/Түн», Себеп-салдар тізбегі, Модель жасау |
| Б7 | Тест №5 |
| Б8 | Тест №6 |
| Б9 | Тест №7, Ойын «Күндіз/Түн» |
| Б10 | Тест №7, «Дұрыс/бұрыс» №5 |
| Б11 | Тест №4, «Дұрыс/бұрыс» №2 |
| Б12 | Тест №8, «Дұрыс/бұрыс» №3 |
<div class="teacher-block"> Оқу мақсаттары:
Сабақ мақсаты: Оқушылар тәулік ұғымымен танысады, Жердің өз осінен айналу бағытын біледі. Глобус пен қолшам моделі арқылы күндіз бен түннің алмасу себебін түсіндіреді.
Бағалау критерийлері мен дескрипторлар:
Оқулық беттері: 28–29 беттер (Жаратылыстану 3-сынып, 2-бөлім, НЗМ, 2018). </div>