Жаратылыстану · 3-сынып · Жер және ғарыш (2-кітап, 2-бөлім)
Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.
Ғаламшарымыз өз осінен айналатындықтан, бізге Күн аспан бойымен Жерді айналатындай болып көрінеді. Бұл қозғалыс Күннің тәуліктік қозғалысы деп аталады. Күннің шығуы таңертең шығыста болады, сосын ол бірте-бірте көкжиектен жоғары көтеріледі. Талтүсте ол ең жоғары нүктесіне жетеді. Содан кейін Күн төмен түсіп, батыста күннің батуы болады.
Тәулік таң, түс, кеш, түннен құралады. Ерте заманда таң Күннің шығуынан, кеш Күннің батуынан басталады деп саналған. Уақытты әртүрлі түсіну түрлі ел арасындағы қарым-қатынаста қолайсыз болды. Жасанды жарық көздері пайда болғаннан кейін көп елде тәулікті бірдей төрт бөлікке бөлу қабылданды: түн ортасынан (түнгі сағат 12-ден) таңғы сағат 6-ға дейін – түн, сағат 6-дан түске (түскі сағат 12-ге) дейін – таңертең, түстен кешкі сағат 6-ға дейін – күндіз, сағат 6-дан түн ортасына дейін – кешкі мезгіл болып саналады.
Полюстер – ойша алғанда, Жердің осі өтетін екі нүкте. Полюстерде түн мен күн шамамен алты айға созылуы мүмкін.
Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.
| Тақырып бөлігі | Тапсырмалар, ойындар | Бағалау, сызба, кесте | Видео/презентация |
|---|---|---|---|
| Күннің тәуліктік жолы (Б1, Б2, Б3, Б4) | Тест №1, №2, №3; Ойын «Күннің орналасуы» | Білім графы; Меңгеру картасы | Видео кадр 1–3 |
| Тәулік мезгілдері (Б5, Б6, Б7, Б8) | Тест №4, №5; Себеп-салдар тізбегі | Сызба: Тәулік уақыттары | Видео кадр 4–5 |
| Полюстер (Б9, Б10) | Тест №6; «Дұрыс/бұрыс» №1, №2 | Граф: Полюстер түйіні | Видео кадр 6 |
| Қате түсініктер (Б11, Б12) | Тест №7; «Дұрыс/бұрыс» №3, №4 | Меңгеру картасы: қызыл белгі | — |
Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.
Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.
Тақырыбы: Күннің тәуліктік жолы
Болжам: Күннің аспандағы орны тәулік бойы өзгереді: таңертең төмен, талтүсте жоғары, кешке қайтадан төмен болады.
Зерттеу жоспары:
Күтілетін нәтиже (үлгі): (оқулықта жоқ, бақылау негізінде)
| Уақыт | Күннің аспандағы орны | Көлеңкенің ұзындығы |
|---|---|---|
| Таңертең | Көкжиекке жақын, төмен | Ұзын |
| Талтүсте | Ең жоғары нүктеде | Қысқа |
| Кешке | Көкжиекке жақын, төмен | Ұзын |
| Мысал | Ақпарат көзі түрі |
|---|---|
| Оқулықтағы «Жасанды жарық көздері пайда болғаннан кейін...» мәтіні | Оқулық |
| Далада Күннің орнын бақылау | Тәжірибе |
| Ғаламтордан полюстердегі алты айлық түн туралы оқу | Интернет сайт |
| Мұғалімнен түн ортасының қашан басталатынын сұрау | Ересектен сұрау |
Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D анимация Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)
| Кадр | Уақыт | Сурет сипаттамасы | Дикторлық мәтін |
|---|---|---|---|
| 1 | 0:00–0:10 | Көкжиектен шығып келе жатқан Күн (күннің шығуы). Құстар ұшып жүр. | Қайырлы таң! Күн таңертең шығыстан шығып, көкжиектен жоғары көтеріле бастайды. |
| 2 | 0:10–0:20 | Күн аспанның қақ ортасында, жарқырап тұр (талтүс). | Талтүсте Күн аспандағы ең жоғары нүктесіне жетеді. |
| 3 | 0:20–0:35 | Күн батысқа қарай төмендеп, қызыл түске боялып батып барады (күннің батуы). | Содан кейін ол төмен түсіп, батыста батады. Бізге Күн қозғалатындай көрінеді, бірақ шын мәнінде Жер өз осінен айналып жатыр! |
| 4 | 0:35–0:50 | Сағат тілі айналып, тәуліктің 4 бөлігі көрсетіледі: таңғы 6-дан түскі 12-ге дейін, 12-ден 18:00-ге дейін күндіз. | Тәулік төртке бөлінеді: сағат 6-дан түскі 12-ге дейін таңертең, ал 12-ден кешкі 6-ға дейін күндіз болады. |
| 5 | 0:50–1:00 | Сағат тілі 18:00-ден түнгі 12-ге, одан таңғы 6-ға өтеді. Аспанда ай мен жұлдыздар. | Кешкі 6-дан түн ортасына дейін кешкі мезгіл, ал түн ортасынан таңғы 6-ға дейін түн болады. |
| 6 | 1:00–1:10 | Жер шарының моделі. Солтүстік және оңтүстік полюстер көрсетіледі, олардың бірі қараңғы, бірі жарық. | Жердің осі өтетін полюстерде түн мен күн шамамен алты айға созылуы мүмкін екенін білесің бе? |
ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):
Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.
| Деңгей | Түсі | Шарты |
|---|---|---|
| Меңгерді | Жасыл | Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс |
| Ішінара | Сары | Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате |
| Тексерілмеген | Сұр | Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған |
| Қате түсінік бар | Қызыл | Барлық байланысты тапсырмалар қате |
| Бірлік | Тексеретін тапсырмалар |
|---|---|
| Б1 | Тест №1 |
| Б2 | Тест №2, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы |
| Б3 | Тест №3, «Дұрыс/бұрыс» №5, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы |
| Б4 | Тест №3, Тест №7, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы |
| Б5 | Тест №5, Ойын «Уақытты сәйкестендір», Себеп-салдар тізбегі |
| Б6 | Тест №4, Ойын «Уақытты сәйкестендір» |
| Б7 | Тест №4, Ойын «Уақытты сәйкестендір» |
| Б8 | Тест №5, Ойын «Уақытты сәйкестендір», Себеп-салдар тізбегі |
| Б9 | Тест №6, «Дұрыс/бұрыс» №1 |
| Б10 | Тест №6, «Дұрыс/бұрыс» №2 |
| Б11 | Тест №1, «Дұрыс/бұрыс» №3 |
| Б12 | Тест №2, Тест №7, «Дұрыс/бұрыс» №4 |