Жаратылыстану · 3-сынып · Табиғат физикасы. Жарық, дыбыс, электрлік, магниттілік
Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.
Жарық түзусызықты, яғни түзу сызық бойымен таралады. Ол мөлдір (мысалы, шыны) және жартылай мөлдір заттар арқылы өте алады. Бірақ жарық жолында мөлдір емес материалдардан жасалған заттар кездескенде, ол оларды тесіп те, айналып та өте алмайды.
Сондықтан мұндай заттардың артында жарық түспейтін қара дақ пайда болады. Осы дақты көлеңке дейді. Демек, көлеңке пайда болу үшін жарық көзі және мөлдір емес зат (кедергі) қажет.
Қараңғыда жарық жоқ, сондықтан көлеңке болмайды. Бұлыңғыр күні бұлттар күн сәулесін шашыратады: жарық жан-жақтан түседі, сондықтан анық көлеңке көрінбейді. Көлеңкенің түсі әрдайым қара болады, өйткені ол жерге жарық жетпейді.
Табиғаттағы ең үлкен көлеңкелердің бірі – тұтылу. Айға Жердің көлеңкесі түскенде Ай көрінбей қалады. Оны Айдың тұтылуы дейді. Ай Жер мен Күннің арасына келіп қалса, ол Күнді жауып қалады да, Жерге көлеңке түседі. Оны Күннің тұтылуы дейді.
Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.
| Тақырып бөлігі | Тапсырмалар, ойындар | Бағалау, сызба, кесте | Видео/презентация |
|---|---|---|---|
| Жарықтың таралуы (Б1, Б2, Б3) | Тест №1, №2; «Дұрыс/бұрыс» №1 | Білім графы; Меңгеру картасы | Видео кадр 1–2 |
| Көлеңкенің пайда болуы (Б4, Б5, Б6) | Тест №3, №4; Себеп-салдар тізбегі | Граф: Көлеңке түйіні | Видео кадр 3-4 |
| Жарық пен қараңғы (Б7, Б8) | Тест №5; Зерттеу тапсырмасы | Зерттеу кестесі | Видео кадр 5 |
| Тұтылу (Б9, Б10) | Тест №6, №7; Ойын (сұрыптау) | Граф: Тұтылу | Видео кадр 6-7 |
| Қате түсініктер (Б11, Б12) | Тест №8; «Дұрыс/бұрыс» №2, №3 | Меңгеру картасы: қызыл белгі | — |
Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.
Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.
Тақырыбы: Жарық көзінің қашықтығы көлеңкеге қалай әсер етеді?
Болжам: Егер жарық көзін (қолшамды) затқа жақындатсақ, оның көлеңкесі үлкейеді.
Зерттеу жоспары:
Нәтиже кестесі (мысал деректер):
| Қолшамның орналасуы | Көлеңкенің өлшемі |
|---|---|
| Ойыншыққа жақын | Үлкен |
| Ойыншықтан алыс | Кішкентай |
Қорытынды: Жарық көзі затқа жақындаған сайын көлеңке үлкейеді. Болжам расталды.
| Мысал | Ақпарат көзі түрі |
|---|---|
| Оқулықтағы көлеңке туралы ережені оқу | Оқулық |
| Қолшаммен тәжірибе жасап, көлеңкені бақылау | Тәжірибе |
| Айдың тұтылуы туралы деректі фильм көру | Видео |
| Ата-анадан күннің тұтылуы жайлы сұрау | Ересектен сұрау |
| Ғаламтордан Күн жүйесінің суреттерін іздеу | Интернет сайт |
Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)
Көлеңке қалай пайда болады?
| Кадр | Уақыт | Сурет сипаттамасы | Дикторлық мәтін |
|---|---|---|---|
| 1 | 0:00–0:10 | Бөлме. Қолшам қосылады, одан сары түзу сызықтар (сәулелер) шығады. | Жарық әрқашан түзу сызық бойымен таралады. Ол ешқашан қисық жүрмейді! |
| 2 | 0:10–0:20 | Жарық жолында терезе әйнегі тұр. Сәулелер одан оп-оңай өтіп кетеді. | Егер жарық жолында шыны сияқты мөлдір зат кездессе, ол одан оп-оңай өтіп кетеді. |
| 3 | 0:20–0:30 | Жарық жолында кітап тұр. Сәулелер кітапқа соғылып, тоқтап қалады. | Бірақ мөлдір емес зат кездессе ше? Жарық оны тесіп те, айналып та өте алмайды! |
| 4 | 0:30–0:40 | Кітаптың артында үлкен қара дақ — көлеңке пайда болады. | Сондықтан заттың артында жарық жетпейтін қара дақ — көлеңке пайда болады! |
| 5 | 0:40–0:50 | Бала қолшаммен ойнап тұр. Жарықты өшіргенде көлеңке жоғалады. | Есіңде болсын, көлеңке пайда болу үшін жарық және кедергі керек. Қараңғыда көлеңке болмайды. |
| 6 | 0:50–1:00 | Ғарыш. Жер, Ай және Күн. Ай Жердің көлеңкесіне кіреді. | Табиғаттағы ең үлкен көлеңке — бұл тұтылу. Айға Жердің көлеңкесі түскенде — Ай тұтылады. |
| 7 | 1:00–1:10 | Ай Күннің алдына келіп, Жерге қара көлеңке түсіреді. | Ал Ай Күннің алдына тұрып қалса, Жерге көлеңке түседі. Бұны Күннің тұтылуы дейміз. |
ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):
Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.
| Деңгей | Түсі | Шарты |
|---|---|---|
| Меңгерді | Жасыл | Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс |
| Ішінара | Сары | Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате |
| Тексерілмеген | Сұр | Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған |
| Қате түсінік бар | Қызыл | Барлық байланысты тапсырмалар қате |
| Бірлік | Тексеретін тапсырмалар |
|---|---|
| Б1 | Тест №1, «Дұрыс/бұрыс» №1, Себеп-салдар тізбегі |
| Б2 | Тест №2, Ойын «Сұрыптау» |
| Б3 | Тест №2, Ойын «Сұрыптау» |
| Б4 | Тест №3, Себеп-салдар тізбегі |
| Б5 | Тест №4, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы |
| Б6 | Тест №4, «Дұрыс/бұрыс» №5, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы |
| Б7 | Тест №5 |
| Б8 | Тест №8 |
| Б9 | Тест №6, «Дұрыс/бұрыс» №4 |
| Б10 | Тест №7 |
| Б11 | «Дұрыс/бұрыс» №3 |
| Б12 | Ойын «Сұрыптау», «Дұрыс/бұрыс» №2 |