Көлеңке театрын қалай жасайды?

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Көлеңке театрын ежелгі адамдар ойлап тапқан. Олар аңнан қайтып, от басына жиналғанда өз қимылдарынан түрлі бейнелерді байқаған. Көлеңке театры Қытай мен Үндістанда кеңінен танымал болған.

Көлеңкенің суреті заттың пішінін қайталайды. Көлеңке анық не бұлыңғыр болады. Түрлі бейнелердің көлеңкесін түсіріп көруге болады, мысалы, қолдың көмегімен шаян, ит, көгершін, қолтырауын, ұлу бейнелерін жасауға болады (сурет бойынша). Сондай-ақ, қағаздан фигуралар жасап, өз көлеңке театрыңды көрсетуге болады.

Жарық түзусызықты таралған кезде Жер бетінде күндіз болады. Ал Жердің екінші жағына көлеңке түседі. Осылайша Жердің бір бетінде күндіз, екінші бетінде түн болады. Таң атқаннан кеш батқанға дейінгі аралықта ағаштың көлеңкесі өзгеріп отырады, себебі Күннің Жерге қатысты орны өзгереді (оқулықта жоқ — «Ойлан» сұрағының жауабы).

Білім бірліктері

Б1факт Көлеңке театрын ежелгі адамдар ойлап тапқан.
Б2факт Ежелгі адамдар от басында өз қимылдарынан түрлі бейнелерді байқаған.
Б3факт Көлеңке театры Қытай мен Үндістанда кеңінен танымал болған.
Б4факт Көлеңкенің суреті заттың пішінін қайталайды.
Б5факт Көлеңке анық не бұлыңғыр болады.
Б6факт Қолдың немесе қағаздан қиылған фигуралардың көмегімен көлеңке театрын жасауға болады.
Б7факт Жарық түзусызықты таралғанда Жердің жарық түскен бетінде күндіз болады.
Б8себеп-салдар Жердің жарық түспеген екінші жағына көлеңке түседі де, ол жерде түн болады.
Б9себеп-салдар Күннің орналасуына байланысты ағаштың көлеңкесі таңнан кешке дейін өзгеріп отырады.
Б10қате түсінік «Көлеңке заттың пішініне ұқсамайды» — бұл қате.
Б11қате түсінік «Жердің барлық бетінде бір мезгілде күндіз болады» — бұл қате.

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Көлеңке театрының тарихы (Б1, Б2, Б3)	Тест №1, №2; «Дұрыс/бұрыс» №1	Білім графы; Меңгеру картасы	Видео кадр 1–2
Көлеңкенің қасиеттері (Б4, Б5, Б6, Б10)	Тест №3, №4; Ойын «Көлеңкені немен жасады?»; Себеп-салдар тізбегі	Сызба: көлеңке пішіндері	Видео кадр 3–4
Жердегі түн мен күндіз (Б7, Б8, Б9, Б11)	Тест №5, №6; «Дұрыс/бұрыс» №2, №3	Зерттеу кестесі	Видео кадр 5–7

Тест тапсырмалары

Б1Б2

1. Көлеңке театрын кімдер ойлап тапқан?

Ежелгі адамдар аңнан қайтып, от басына жиналғанда өз қимылдарынан түрлі бейнелерді байқап, көлеңке театрын ойлап тапқан.

Көлеңке театрын қазіргі заман адамдары емес, от басында өз көлеңкелерін байқаған ежелгі адамдар ойлап тапқан.

Б3

2. Көлеңке театры қай елдерде кеңінен танымал болған?

Көлеңке театры ежелден Қытай мен Үндістанда өте кеңінен танымал болған.

Оқулыққа сәйкес, көлеңке театры әсіресе Қытай мен Үндістанда кең танымал болды.

Б4Б10

3. Көлеңкенің суреті қандай болады?

Көлеңке әрдайым өзін түсіріп тұрған заттың пішінін дәл қайталайды.

Көлеңке кездейсоқ пішінде болмайды. Ол жарықты бөгеп тұрған заттың пішінін қайталайды.

Б5Б6

4. Көлеңке театрын көрсету үшін не пайдалануға болады?

Қолмен түрлі бейнелер (мысалы, шаян, ит) жасап немесе қағаздан фигуралар қиып көлеңке театрын қоюға болады. Көлеңке анық не бұлыңғыр болуы мүмкін.

Шыны немесе су сияқты мөлдір заттар анық көлеңке бермейді. Көлеңке театры үшін қол немесе қағаз фигуралар қолданылады.

Б7Б8Б11

5. Жердің жарық түспеген екінші жағында не болады?

Жарық түзусызықты таралғандықтан, Жердің бір бетінде күндіз, ал жарық түспеген екінші жағына көлеңке түсіп, түн болады.

Жердің барлық бетінде бірдей күндіз болмайды. Күн сәулесі түспеген жаққа Жердің көлеңкесі түсіп, түн болады.

Б9

6. Таң атқаннан кеш батқанға дейін ағаштың көлеңкесі неліктен өзгереді?

Таңертең және кешке Күн төмен орналасады, сондықтан көлеңке ұзын болады. Түсте Күн жоғарыда болғандықтан, көлеңке қысқарады.

Көлеңкенің өзгеруі ағаштың өсуіне не желге байланысты емес. Ол жарық көзінің, яғни Күннің орналасуының өзгеруіне байланысты.

Ойын: «Көлеңкені немен жасады?»

Б6

Ойын шарты: Көлеңкенің қалай жасалғанын анықтап, дұрыс бағанға орналастыр.

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б1

1. Көлеңке театрын алғаш рет қазіргі заман ғалымдары ойлап тапты.

Б8

2. Жердің бір бетінде күндіз болғанда, екінші бетінде түн болады.

Б4

3. Көлеңкенің суреті заттың пішінін қайталайды.

Б11

4. Жердің барлық бетінде бір уақытта күндіз болады.

Б5

5. Көлеңке әрқашан тек анық болады, ол бұлыңғыр бола алмайды.

Себеп-салдар тізбегі

Б2Б1Б3

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы

Б4Б6

Тақырыбы: Көлеңке заттың пішініне байланысты ма? (оқулықтағы «Зертте» сұрағы бойынша)

Болжам: Көлеңке әрқашан өзін түсіріп тұрған заттың пішінін дәл қайталайды.

Зерттеу жоспары:

Қағаздан әртүрлі фигуралар (үшбұрыш, шеңбер, жұлдызша) қиып алу.
Бөлмедегі жарықты сөндіріп, қолшам жағу.
Қиылған фигураларды қолшам мен қабырғаның арасына қою.
Қабырғадағы көлеңкенің пішінін бақылау және нәтижені жазу.

Күтілетін нәтиже (үлгі):

Фигура	Көлеңкенің пішіні
Үшбұрыш	Үшбұрыш
Шеңбер	Шеңбер
Жұлдызша	Жұлдызша

Ақпарат көзін анықта

Мысал	Ақпарат көзі түрі
Оқулықтан Қытай мен Үндістандағы көлеңке театры туралы оқу	Оқулық
Қолшам мен қағаз фигуралар арқылы көлеңке жасап көру	Тәжірибе
Теледидардан Жер мен Күн туралы бағдарлама көру	Видео/Телебағдарлама
Мұғалімнің ежелгі адамдар туралы айтқанын тыңдау	Ересектен сұрау

Видео сценарийі

Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)

Кадр	Уақыт	Сурет сипаттамасы	Дикторлық мәтін
1	0:00–0:10	Үңгір ішінде от жанып тұр. Ежелгі адамдар от басында отыр, олардың қимылдарынан үңгір қабырғасында көлеңкелер пайда болады.	Көлеңке театрын ежелгі адамдар ойлап тапқан. Олар от басында өз қимылдарынан түрлі бейнелерді байқаған.
2	0:10–0:20	Ежелгі Қытайдағы көлеңке театрының көрінісі. Экран артында қағаз қуыршақтармен ойнап жатқан адамдар.	Кейінірек көлеңке театры Қытай мен Үндістанда өте кеңінен танымал болды.
3	0:20–0:30	Бала қолшамның жарығында қолымен қабырғаға ит пен шаянның көлеңкесін жасап тұр.	Көлеңкенің суреті әрқашан заттың пішінін қайталайды. Сен де өз қолыңмен немесе қағаз фигуралармен көлеңке театрын жасай аласың!
4	0:30–0:40	Жарық көзінің қашықтығына байланысты көлеңке біресе анық, біресе бұлыңғыр болып өзгереді.	Көлеңке кейде өте анық, ал кейде бұлыңғыр болуы мүмкін.
5	0:40–0:50	Ғарыштан Жер шарының көрінісі. Күн сәулесі Жердің бір жағын жарықтандырып тұр (күндіз).	Жарық түзусызықты таралады. Күн сәулесі түскен Жер бетінде күндіз болады.
6	0:50–1:00	Жердің екінші жағы (қараңғы) көрсетіледі. Онда қалалардың түнгі шамдары жанады.	Ал Жердің жарық түспеген екінші жағына үлкен көлеңке түседі. Ол жерде түн болады!
7	1:00–1:10	Ағаштың қасында Күн шығып, жоғары көтеріліп, қайта батады. Ағаштың көлеңкесі таңертең ұзын, түсте қысқа, кешке қайта ұзарып өзгереді.	Таңнан кешке дейін Күннің орны өзгергендіктен, ағаштың көлеңкесі де ұзарып-қысқарып, үнемі өзгеріп отырады.

ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):

A 60-70 second animated educational video for 8-year-old children about shadow theater and day/night. Style: friendly 2D cartoon, soft lighting. Scene sequence: 1. Cavemen sitting around a campfire in a cave, their hands casting animal shadows on the wall. 2. Traditional Chinese shadow theater with paper puppets behind an illuminated screen. 3. A modern child using a flashlight to make dog and crab hand shadows on a bedroom wall. 4. A shadow becoming sharp and then blurry. 5. Space view of Earth, the Sun illuminating one half (daytime). 6. The other half of Earth in darkness with a large shadow and city lights (nighttime). 7. Time-lapse of a tree from sunrise to sunset, showing its shadow changing length and direction. Color palette: #FFC107, #3F51B5, #795548, #212121.

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 11

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Деңгей	Түсі	Шарты
Меңгерді	Жасыл	Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс
Ішінара	Сары	Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате
Тексерілмеген	Сұр	Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған
Қате түсінік бар	Қызыл	Барлық байланысты тапсырмалар қате

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Тест №1, «Дұрыс/бұрыс» №1, Себеп-салдар тізбегі
Б2	Тест №1, Себеп-салдар тізбегі
Б3	Тест №2, Себеп-салдар тізбегі
Б4	Тест №3, «Дұрыс/бұрыс» №3, Зерттеу тапсырмасы
Б5	Тест №4, «Дұрыс/бұрыс» №5
Б6	Тест №4, Ойын «Көлеңкені немен жасады?», Зерттеу тапсырмасы
Б7	Тест №5
Б8	Тест №5, «Дұрыс/бұрыс» №2
Б9	Тест №6
Б10	Тест №3
Б11	Тест №5, «Дұрыс/бұрыс» №4

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Табиғат физикасы. Жарық, дыбыс, электрлік, магниттілік (2-кітап, 4-бөлім)
Тақырып: Көлеңке театрын қалай жасайды?
Оқулық беттері: 56–57
Оқу мақсаты: расталмаған — ресми бағдарламадағы коды анықталмады