Ғарышқа қалай ұшады?

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Ғарышқа ұшу аппараттарының барлығы бірдей жарамайды. Ұшу аппараттарына дирижабль, тікұшақ, ұшақ, зымыран және әуе шары жатады.

Зымыран аспанға көтерілуі үшін оған реактивті қозғалтқыш орнатылады. Зымыранның ішінде қозғалтқыш жұмысына қажет отын мен оттек қоры болады. Ғалымдар осындай қозғалтқыш жасау идеясын кальмарлардан «үйренді». Олар денесіндегі суды сыртқа қарай қатты бүркіп шығару арқылы өз денелерін алға жылжытып отырады. Сондай-ақ үрленген шардың жібін босатса, ол ауаның екпінімен алысқа ұшады.

Қазір ғарышкерлер ғарышта бірнеше апта, тіпті бірнеше ай бойы жүреді. Осы кезде орбиталық стансылар олардың уақытша үйіне айналады. Ғарышкерлер орбиталық стансыда жүргізетін эксперименттің бірі – өсімдік өсіру.

Ғарышкерлер ғарышта ұзақ болған кезде орбиталық стансыларда өмір сүреді. Онда олар ғылыми эксперименттер жүргізеді, ғарыш пен ғаламшарымыздағы үдерістерді бақылайды.

Ғарыш зымырандары үлкен жылдамдықпен ұшады әрі реактивті қозғалтқыш арқасында ауасыз кеңістікте де ұша алады.

Орбиталық стансы күн батареялары өндіретін электр энергиясымен қамтамасыз етіледі. Батарея көлемінің үлкендігі соншалықты, олардың бетіне сегіз баскетбол алаңы сыйып кетер еді. Орбиталық стансыны түнгі аспаннан байқау қиын емес. Ол батыстан шығысқа қарай жылдам ұшып келе жатқан жарық жұлдыз сияқты көрінеді.

Білім бірліктері

Б1факт Ұшу аппараттарына дирижабль, тікұшақ, ұшақ, зымыран және әуе шары жатады.
Б2факт Зымыран аспанға көтерілуі үшін оған реактивті қозғалтқыш орнатылады.
Б3факт Зымыранның ішінде қозғалтқыш жұмысына қажет отын мен оттек қоры болады.
Б4ұғым Ғалымдар реактивті қозғалтқыш жасау идеясын кальмарлардан «үйренді».
Б5себеп-салдар Кальмар денесіндегі суды сыртқа қатты бүркіп шығару арқылы алға жылжиды.
Б6себеп-салдар Үрленген шардың жібін босатса, ол ауаның екпінімен алысқа ұшады.
Б7факт Ғарыш зымырандары реактивті қозғалтқыш арқасында ауасыз кеңістікте де ұша алады.
Б8факт Ғарышкерлер ғарышта бірнеше апта, тіпті бірнеше ай бойы жүреді.
Б9факт Ұзақ ғарыш сапарында орбиталық стансылар ғарышкерлердің уақытша үйіне айналады.
Б10факт Орбиталық стансыда ғарышкерлер ғылыми эксперименттер жүргізіп, ғарыш пен ғаламшарымыздағы үдерістерді бақылайды.
Б11факт Ғарышкерлердің орбиталық стансыдағы тәжірибелерінің бірі — өсімдік өсіру.
Б12факт Орбиталық стансы электр энергиясын күн батареялары арқылы алады.
Б13факт Орбиталық стансының күн батареялары сегіз баскетбол алаңы сыятындай үлкен.
Б14факт Орбиталық стансыны түнгі аспанда батыстан шығысқа қарай жылдам ұшатын жарық жұлдыз ретінде көруге болады.
Б15қате түсінік «Зымыранның ұшуы үшін оған сырттан ауа қажет» — бұл қате.
Б16қате түсінік «Ғарышкерлер ғарышқа бір-екі күнге ғана ұшады» — бұл қате.

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Ұшу аппараттары (Б1)	Тест №1; «Дұрыс/бұрыс» №1	Білім графы; Меңгеру картасы	Видео кадр 1
Зымыран және реактивті қозғалтқыш (Б2–Б7, Б15)	Тест №1, №2, №3, №4, №9; Ойын «Ғарыш техникасы қалай жұмыс істейді?»; «Дұрыс/бұрыс» №2, №5; Себеп-салдар тізбегі	Зерттеу тапсырмасы: шар тәжірибесі	Видео кадр 2–4
Орбиталық стансы — ғарышкерлердің үйі (Б8–Б11, Б16)	Тест №5, №6; Ойын; Себеп-салдар тізбегі; «Дұрыс/бұрыс» №3	Меңгеру картасы	Видео кадр 5–6
Орбиталық стансы туралы қызық деректер (Б12–Б14)	Тест №7, №8; Ойын	Меңгеру картасы	Видео кадр 7

Тест тапсырмалары

Б2Б3Б7

1. Зымыран аспанға көтеріліп, ауасыз кеңістікте де ұшуы үшін оған не орнатылады?

Зымыранға реактивті қозғалтқыш орнатылады, оның ішінде отын мен оттек қоры болады, сондықтан ол ауасыз кеңістікте де ұша алады.

Ұшақ қанаты, тікұшақ бұрандасы және шардың қабығы ғарышқа ұшуға мүмкіндік бермейді. Зымыранды ғарышқа реактивті қозғалтқыш көтереді.

Б3

2. Зымыранның ішінде қозғалтқыш жұмысына қажет не болады?

Зымыранның ішінде қозғалтқыш жұмысына қажет отын мен оттек қоры болады.

Зымыранда арнайы отын мен оттек қоры сақталады, тек ауа немесе су жеткіліксіз.

Б4Б5

3. Ғалымдар реактивті қозғалтқыш жасау идеясын қай жануардан «үйренді»?

Ғалымдар реактивті қозғалтқыш идеясын кальмардан үйренді, ол денесіндегі суды сыртқа қатты бүркіп шығарып алға жылжиды.

Балық, құс және жылан бұлай қозғалмайды. Дәл кальмар суды сыртқа бүркіп, өз денесін алға жылжытады.

Б6

4. Үрленген шардың жібін босатқанда не болады?

Үрленген шардың жібін босатса, ол ауаның екпінімен алысқа ұшады.

Шар орнында қалмайды және міндетті түрде жарылмайды. Ішіндегі ауаның екпіні оны алысқа ұшырады.

Б8Б9

5. Ғарышкерлер ғарышта ұзақ уақыт болғанда қайда тұрады?

Ғарышкерлер ғарышта бірнеше апта, тіпті бірнеше ай бойы жүреді, осы кезде орбиталық стансы олардың уақытша үйіне айналады.

Ғарышкерлер ұзақ уақытты зымыранда өткізбейді. Олардың уақытша үйі — орбиталық стансы.

Б10Б11

6. Ғарышкерлер орбиталық стансыда не істейді?

Орбиталық стансыда ғарышкерлер ғылыми эксперименттер жүргізеді, ғарыш пен ғаламшарымыздағы үдерістерді бақылайды; эксперименттердің бірі — өсімдік өсіру.

Орбиталық стансыда ғарышкерлер тек демалып жатпайды, олар ғылыми эксперименттер жүргізеді.

Б12Б13

7. Орбиталық стансы электр энергиясын неден алады?

Орбиталық стансы электр энергиясын күн батареялары арқылы алады, олардың көлемі сегіз баскетбол алаңы сыятындай үлкен.

Орбиталық стансыда генератор немесе отын жағылмайды, қарапайым батарейка да жеткіліксіз. Ол күн батареяларынан қуат алады.

Б14

8. Орбиталық стансыны түнгі аспаннан қалай тануға болады?

Орбиталық стансыны түнгі аспаннан байқау қиын емес, ол батыстан шығысқа қарай жылдам ұшып келе жатқан жарық жұлдыз сияқты көрінеді.

Орбиталық стансы қозғалмайтын жұлдыз емес және қызыл түсті емес, ол жарық нүкте болып, аспанда жылдам жылжиды.

Б7Б15

9. Зымыранның ғарышта ұшуы үшін сыртынан ауа керек пе?

Зымыран реактивті қозғалтқыш арқасында ауасыз кеңістікте де ұша алады, себебі оның отын мен оттек қоры өзінде болады.

Зымыранға сырттан ауа қажет емес, себебі оның ішінде өз отыны мен оттек қоры бар.

Ойын: «Ғарыш техникасы қалай жұмыс істейді?»

Б4Б5Б6Б11Б12

Ойын шарты: Әр нысанды оның қалай қозғалатынын немесе жұмыс істейтінін сипаттайтын дұрыс бағанмен сәйкестендір.

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б1

1. Ұшу аппараттарына дирижабль, тікұшақ, ұшақ, зымыран және әуе шары жатады.

Б3

2. Зымыранда қозғалтқыш жұмысына қажет отын мен оттек қоры болмайды.

Б16

3. Ғарышкерлер ғарышқа бір-екі күнге ғана ұшады.

Б12

4. Орбиталық стансы электр энергиясын күн батареялары арқылы алады.

Б15

5. Зымыранның ұшуы үшін оған сырттан ауа қажет.

Себеп-салдар тізбегі

Б2Б3Б7Б8Б9Б10Б11

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы

Б6

Тақырыбы: Реактивті қозғалтқыш қалай жұмыс істейді? (оқулықтағы «Зертте» сұрағы бойынша, үрленген шар тәжірибесі)

Болжам: Шар неғұрлым қатты үрленсе, ондағы ауа неғұрлым көп болса, соғұрлым ол жіп бойымен жылдамырақ және алысырақ ұшады.

Зерттеу жоспары:

Жіп бойымен сырғанайтын түтікшесі бар үрленген шар дайындау (сурет бойынша).
Бір шарды аз, екінші шарды көп үрлеп, екеуін де жіпке бекіту.
Шардың жібін бір мезгілде босатып, қайсысы жылдамырақ және алысырақ ұшатынын бақылау.
Нәтижені кестеге жазып салыстыру.

Күтілетін нәтиже (үлгі): (оқулықта жоқ, қосымша)

Шар	Үрленген мөлшері	Ұшу жылдамдығы
1-шар	Аз	Баяу
2-шар	Көп	Жылдам

Ақпарат көзін анықта

Мысал	Ақпарат көзі түрі
Оқулықтағы «Зымыран қалай ұшады?» мәтіні	Оқулық
Теледидардан көрген орбиталық стансы туралы хабар	Видео/Телебағдарлама
Мұғалімнің ғарышкерлер туралы айтқаны	Ересектен сұрау
Кітапханадан алынған «Ғарыш және аспан денелері» кітабы	Энциклопедия

Видео сценарийі

Ұзақтығы: 70–80 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)

Мультфильм

Ғарышқа қалай ұшады?

Диктор мәтіні

Ғарышқа басқа ұшу аппараттарымен емес, тек қана зымыранмен ұшуға болады.
Зымыран жерден көтерілгенде, оның қозғалтқышынан үлкен жалын мен түтін шығады.
Ол арнайы реактивті қозғалтқыштың көмегімен жоғарыға қарай өте жылдам самғайды.
Осылайша зымырандар реактивті қозғалтқыш арқасында ауасыз кеңістікте де ұша алады.

Кадр	Уақыт	Сурет сипаттамасы	Дикторлық мәтін
1	0:00–0:10	Аспанда бір-бірінен алшақ ұшып бара жатқан дирижабль, тікұшақ, ұшақ, зымыран және әуе шары көрінеді.	Ұшу аппараттарына дирижабль, тікұшақ, ұшақ, зымыран және әуе шары жатады. Бірақ солардың бәрі бірдей ғарышқа ұша алмайды.
2	0:10–0:25	Ұшыру алаңында тұрған зымыран, оның ішінде жанып тұрған реактивті қозғалтқыш пен отын, оттек багы көрінеді.	Зымыран аспанға көтерілуі үшін оған реактивті қозғалтқыш орнатылады. Оның ішінде қозғалтқыш жұмысына қажет отын мен оттек қоры болады.
3	0:25–0:35	Суда жүзіп бара жатқан кальмар денесінен суды сыртқа қатты бүркіп шығарады да, алға қарай жылжиды.	Ғалымдар мұндай қозғалтқыш жасау идеясын кальмарлардан үйренді. Ол денесіндегі суды сыртқа бүркіп шығарып, алға жылжиды.
4	0:35–0:45	Балалар далада жіп бойымен сырғанайтын үрленген шармен тәжірибе жасап тұр, шардың жібін босатқанда ол жылдам ұшып кетеді.	Үрленген шардың жібін босатса, ол да ауаның екпінімен алысқа ұшады.
5	0:45–0:55	Зымыран жерден көтеріліп, аспан қараюы арқылы ғарышқа шығады.	Ғарыш зымырандары үлкен жылдамдықпен ұшады әрі реактивті қозғалтқыш арқасында ауасыз кеңістікте де ұша алады.
6	0:55–1:08	Орбиталық стансының ішінде ғарышкер жүзіп жүр, қасында өсімдік өскіні бар ыдыс тұр.	Ғарышкерлер ғарышта бірнеше апта, тіпті бірнеше ай бойы жүреді. Осы кезде орбиталық стансы олардың уақытша үйіне айналады. Мұнда олар өсімдік өсіру сияқты ғылыми эксперименттер жүргізеді.
7	1:08–1:20	Орбиталық стансының үлкен күн батареялары көрінеді, содан кейін түнгі аспанда жарық нүкте батыстан шығысқа қарай жылдам жылжиды.	Стансы электр энергиясын күн батареялары арқылы алады, олар сегіз баскетбол алаңындай үлкен. Түнгі аспаннан оны жарық жұлдыз сияқты жылдам жылжып бара жатқанын көруге болады.

ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):

A 70–80 second animated educational video for 8-year-old children about how a rocket flies to space. Style: friendly 2D cartoon, deep blue and orange color palette. Scene sequence: 1. An airship, a helicopter, a plane, a rocket and a hot-air balloon fly across the sky. 2. A rocket on a launch pad with a glowing reactive engine and visible fuel and oxygen tanks. 3. A squid swimming underwater, squirting water backward to move forward. 4. Children on a meadow releasing an inflated balloon that slides fast along a string. 5. The rocket launches upward into dark starry space. 6. Inside an orbital station, an astronaut floats near a small growing plant. 7. Large solar panels on the station, then a bright point of light moving quickly across the night sky from west to east. Color palette: #1A237E, #FF7043, #ECEFF1, #FFD54F.

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 16

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Деңгей	Түсі	Шарты
Меңгерді	Жасыл	Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс
Ішінара	Сары	Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате
Тексерілмеген	Сұр	Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған
Қате түсінік бар	Қызыл	Барлық байланысты тапсырмалар қате

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Тест №1, «Дұрыс/бұрыс» №1
Б2	Тест №1, Себеп-салдар тізбегі
Б3	Тест №1, №2, «Дұрыс/бұрыс» №2, Себеп-салдар тізбегі
Б4	Тест №3, Ойын «Ғарыш техникасы қалай жұмыс істейді?»
Б5	Тест №3, Ойын «Ғарыш техникасы қалай жұмыс істейді?»
Б6	Тест №4, Ойын «Ғарыш техникасы қалай жұмыс істейді?», Зерттеу тапсырмасы
Б7	Тест №1, №9, Себеп-салдар тізбегі
Б8	Тест №5, Себеп-салдар тізбегі
Б9	Тест №5, Себеп-салдар тізбегі
Б10	Тест №6, Себеп-салдар тізбегі
Б11	Тест №6, Ойын «Ғарыш техникасы қалай жұмыс істейді?», Себеп-салдар тізбегі
Б12	Тест №7, Ойын «Ғарыш техникасы қалай жұмыс істейді?», «Дұрыс/бұрыс» №4
Б13	Тест №7
Б14	Тест №8
Б15	Тест №9, «Дұрыс/бұрыс» №5
Б16	«Дұрыс/бұрыс» №3

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Жер және ғарыш (2-кітап, 2-бөлім)
Тақырып: Ғарышқа қалай ұшады?
Оқулық беттері: 24–25
Оқу мақсаттары: расталмаған — ресми бағдарламадағы коды анықталмады