Жаратылыстану · 3-сынып · Тірі табиғат. Өсімдіктер
Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.
«Фотосинтез» сөзі грек тілінен аударғанда «фото» — жарық, «синтез» — құрастыру дегенді білдіреді. Фотосинтез — өсімдіктің күн жарығының көмегімен қоректік зат түзу үдерісі.
Бұл үдеріс тек жарықта ғана жүреді. Өсімдік суды тамыр арқылы сіңіреді, су сабақ арқылы жапыраққа жетеді. Жапырақ ауадан көмірқышқыл газды сіңіреді. Жапырақтың ішінде хлорофилл деген жасыл зат бар — ол өсімдікке жасыл түс береді.
Хлорофилл күн жарығын ұстап, фотосинтезді бастайды. Нәтижесінде қоректік зат — қант пен крахмал — түзіледі. Сонымен бірге оттек бөлініп, ауаға шығады. Өсімдік осы қоректік заттың арқасында өседі және дамиды.
Қараңғыда фотосинтез жүрмейді, өйткені хлорофилл ұстайтын жарық жоқ. Бірақ өсімдік те тыныс алады: ол оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газды шығарады — тәулік бойы, тіпті түнде де. Адам мен жануарлар өсімдік бөліп шығарған оттекпен тыныс алады. Сондықтан өсімдіктер бүкіл тіршілік иелері үшін өте маңызды.
Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.
| Тақырып бөлігі | Тапсырмалар, ойындар | Бағалау, сызба, кесте | Видео/презентация |
|---|---|---|---|
| Фотосинтез ұғымы (Б1) | Тест №1, №2; Себеп-салдар тізбегі | Білім графы; Меңгеру картасы | Видео кадр 1–2 |
| Хлорофилл (Б2, Б3) | Тест №3; «Дұрыс/бұрыс» №1 | Граф: Хлорофилл түйіні | Видео кадр 3 |
| Кіретін заттар (Б4, Б5, Б6) | Ойын «Кіреді/Шығады»; Тест №4 | Сызба: кіру-шығу сұлбасы | Видео кадр 4–5 |
| Шығатын заттар (Б7, Б8) | Тест №5; Ойын «Кіреді/Шығады» | Қоректік зат → Өсу сызбасы | Видео кадр 6 |
| Жарық пен қараңғы (Б9) | Тест №6; Зерттеу тапсырмасы | Зерттеу кестесі (элодея) | Видео кадр 7 |
| Тыныс алу (Б10, Б11) | «Дұрыс/бұрыс» №4, №5; Тест №7 | Граф: тыныс алу байланыстары | Видео кадр 8 |
| Қате түсініктер (Б12, Б13) | Тест №8; «Дұрыс/бұрыс» №2, №3 | Меңгеру картасы: қызыл белгі | — |
| Ақпарат көздері (3.1.2.1) | Ақпарат көзі сәйкестендіру | Ақпарат көзі кестесі | — |
Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.
Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.
Тақырыбы: Жарықта және қараңғыда тұрған су өсімдігі (элодея).
Болжам: Жарықта элодея көбірек көпіршік (оттек) бөледі.
Зерттеу жоспары:
Нәтиже кестесі (мысал деректер):
| Жағдай | Көпіршіктер саны (30 мин) |
|---|---|
| Жарықта | 42 |
| Қараңғыда | 3 |
Қорытынды: Жарықта фотосинтез жүріп, оттек көбірек бөлінді. Болжам расталды.
| Мысал | Ақпарат көзі түрі |
|---|---|
| «Жаратылыстану» оқулығындағы мәтін | Оқулық |
| Бала энциклопедиясы | Энциклопедия |
| YouTube-тегі тәжірибе видеосы | Видео |
| Ата-анасынан немесе мұғалімнен сұрау | Ересектен сұрау |
| bilimland.kz сайтындағы мақала | Интернет сайт |
Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)
Фотосинтез үдерісі
| Кадр | Уақыт | Сурет сипаттамасы | Дикторлық мәтін |
|---|---|---|---|
| 1 | 0:00–0:10 | Жасыл алаң, ортасында бір гүлді өсімдік. Күн көтеріліп келеді, сәулелер өсімдікке түседі. | Бұл — кішкентай өсімдік. Ол қалай өседі, қайдан қорек алады? Білгің келе ме? Жүр, бірге білейік! |
| 2 | 0:10–0:20 | Экранда «ФОТОСИНТЕЗ» сөзі пайда болады. «Фото» сөзі — жарқыраған күн, «синтез» сөзі — құрастыру белгісі. | «Фотосинтез» грек тілінен аударғанда «фото» — жарық, «синтез» — құрастыру деген сөз. Яғни жарық арқылы құрастыру! |
| 3 | 0:20–0:30 | Жапырақтың ішіне zoom. Жасыл түйіршіктер (хлорофилл) жарқырайды. | Жапырақтың ішінде хлорофилл деген жасыл зат бар. Ол өсімдікке жасыл түс береді. Хлорофилл — фотосинтездің бас кейіпкері! |
| 4 | 0:30–0:40 | Күн сәулелері жапыраққа түседі. Бүйір жақтан көк көпіршіктер (су) тамырдан көтеріліп келеді. | Күн жарығы жапыраққа түседі. Су тамыр арқылы сіңіріліп, сабақ арқылы жапыраққа жетеді. |
| 5 | 0:40–0:50 | Ауадан сұр көпіршіктер (CO₂) жапыраққа кіреді. Жапырақтың ішінде жарық, су, CO₂ араласады. | Жапырақ ауадан көмірқышқыл газды сіңіреді. Енді барлық қажетті заттар жиналды — фотосинтез басталады! |
| 6 | 0:50–1:00 | Жапырақ ішінде сарғыш түйіршіктер (қоректік зат) түзіледі. Ақ көпіршіктер (оттек) жапырақтан ауаға шығады. | Жапырақта қоректік зат түзіледі. Сонымен бірге оттек бөлініп, ауаға шығады. |
| 7 | 1:00–1:10 | Түн. Жапырақ «ұйықтайды» — фотосинтез тоқтайды. Бірақ жапырақтан жұқа газ (тыныс алу) шығып тұрады. | Қараңғыда фотосинтез тоқтайды. Бірақ өсімдік тыныс алуды тоқтатпайды — ол оттек сіңіріп, көмірқышқыл газ шығарады. |
| 8 | 1:10–1:20 | Күн шығады. Бала мен мысық ағаш жанында тұр, оттекті жұтып тұр. Өсімдік күлімсірейді. | Адам мен жануарлар өсімдік бөлген оттекпен тыныс алады. Сондықтан өсімдіктер — біздің ең жақын досымыз! Рахмет, фотосинтез! |
ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):
Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.
| Деңгей | Түсі | Шарты |
|---|---|---|
| Меңгерді | Жасыл | Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс |
| Ішінара | Сары | Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате |
| Тексерілмеген | Сұр | Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған |
| Қате түсінік бар | Қызыл | Барлық байланысты тапсырмалар қате |
| Бірлік | Тексеретін тапсырмалар |
|---|---|
| Б1 | Тест №1, Себеп-салдар тізбегі |
| Б2 | Тест №3, Себеп-салдар тізбегі |
| Б3 | Тест №3, «Дұрыс/бұрыс» №1 |
| Б4 | Тест №2, Ойын «Кіреді/Шығады», Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы |
| Б5 | Тест №2, №4, Ойын «Кіреді/Шығады», Себеп-салдар тізбегі |
| Б6 | Тест №2, Ойын «Кіреді/Шығады», Себеп-салдар тізбегі |
| Б7 | Тест №5, №8, Ойын «Кіреді/Шығады», Себеп-салдар тізбегі |
| Б8 | Тест №5, Ойын «Кіреді/Шығады», Себеп-салдар тізбегі |
| Б9 | Тест №6, «Дұрыс/бұрыс» №5, Зерттеу тапсырмасы |
| Б10 | Тест №7, «Дұрыс/бұрыс» №4 |
| Б11 | Тест №7 |
| Б12 | Тест №8, «Дұрыс/бұрыс» №2 |
| Б13 | Тест №7, «Дұрыс/бұрыс» №3 |