Электр тогы қалай пайда болды?

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Адамдар бұрынғы заманның өзінде-ақ кәріптасты құрғақ шүберекпен үйкегенде оның басқа ұсақ заттарды өзіне тартатын қасиетін байқаған. Мұндай құбылысты денелердің электрленуі деп атайды. Бұл құбылыс электр тогын ашуға себеп болды.

«Электр» сөзі гректің «электрон» сөзінен шыққан. Ол грек тілінен аударғанда «янтарь» (кәріптас) деген мағынаны білдіреді. Ежелгі гректер кәріптастың ерекше қасиетін ашқан.

Электр тогының тарихы: * 1800 жылы Алессандро Вольта электр энергиясын шығара алатын құрал ойлап тапты. * 1874 жылы Александр Лодыгин деген инженер қыздыру жіпшесінің орнына көмір жіпше пайдаланып, «жіпшелі шам» ойлап тапты. * 1876 жылы адамдар электр энергиясын алыс қашықтыққа жеткізуді үйренді.

Тұрмыста электрлену құбылысын жиі кездестіруге болады. Мысалы, сырғанақтан түскенде шаш үрпиіп қалады, шашты тарағанда ол тараққа тартылады. Ал пластмасса тарақ немесе сызғыш матаға үйкелгеннен кейін ұсақ қағаз қиындыларын өзіне тартады (сурет бойынша).

Білім бірліктері

Б1факт Кәріптасты құрғақ шүберекпен үйкегенде ол басқа ұсақ заттарды өзіне тартады.
Б2ұғым Денелердің басқа ұсақ заттарды өзіне тарту құбылысы электрлену деп аталады.
Б3себеп-салдар Электрлену құбылысы электр тогын ашуға себеп болды.
Б4ұғым «Электр» сөзі гректің «электрон» сөзінен шыққан, аудармасы «янтарь» (кәріптас) дегенді білдіреді.
Б5факт 1800 жылы Алессандро Вольта электр энергиясын шығара алатын құрал ойлап тапты.
Б6факт 1874 жылы Александр Лодыгин көмір жіпшесі бар «жіпшелі шам» ойлап тапты.
Б7факт 1876 жылы адамдар электр энергиясын алыс қашықтыққа жеткізуді үйренді.
Б8факт Сырғанақтан түскенде немесе шашты тарағанда шаштың үрпиюі электрленуге жатады.
Б9қате түсінік «Электрлену тек зауыттарда ғана кездесетін құбылыс» — бұл қате.
Б10қате түсінік «Электр тогын ең бірінші болып Ежелгі Грекияда ойлап тапқан» — бұл қате.
Б11факт Линолеум төселген еден үйкеліс нәтижесінде электрленіп, шаңды өзіне тез тартады.

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Электрлену (Б1, Б2, Б3, Б4, Б8, Б9, Б11)	Тест №1, №2, №3, №6; «Дұрыс/бұрыс» №1, №2, №3; Ойын «Электрлену мысалдары»	Білім графы; Меңгеру картасы	Видео кадр 1–3
Электр тогының тарихы (Б5, Б6, Б7, Б10)	Тест №4, №5; «Дұрыс/бұрыс» №4, №5; Себеп-салдар тізбегі	Электр тогының даму тарихы кестесі	Видео кадр 4–5

Тест тапсырмалары

Б1Б2

1. Денелердің үйкелу нәтижесінде басқа ұсақ заттарды өзіне тарту құбылысы қалай аталады?

Денелерді үйкегенде олардың басқа ұсақ заттарды өзіне тартуы электрлену деп аталады.

Бұл құбылыс жылу немесе жарыққа жатпайды. Ол электрлену деп аталады.

Б3Б4

2. «Электр» сөзі гректің «электрон» сөзінен шыққан. Ол қандай мағынаны білдіреді?

Грек тілінен аударғанда бұл сөз «янтарь» (кәріптас) деген мағынаны береді, себебі гректер алғаш осы тастың қасиетін байқаған.

«Электрон» сөзі жарық немесе энергия дегенді білдірмейді. Ол «янтарь» деген мағынаны береді.

Б8Б9

3. Тұрмыста электрлену құбылысын қай кезде байқауға болады?

Шашты тарағанда немесе пластмасса сырғанақтан түскенде шаш үйкеліп, электрленеді.

Электрлену күнделікті өмірде де кездеседі, мысалы, шашты тараған кезде шаштың үрпиюі.

Б5Б6

4. 1874 жылы Александр Лодыгин қандай құрылғыны ойлап тапты?

1874 жылы Александр Лодыгин қыздыру жіпшесінің орнына көмір жіпше пайдаланып, шам ойлап тапты.

Алессандро Вольта энергия шығаратын құрал жасады, ал Лодыгин жіпшелі шамды ойлап тапты.

Б5Б7Б10

5. Электр тогының тарихы туралы қай тұжырым дұрыс?

1876 жылы адамзат электр энергиясын алыс қашықтыққа жеткізуді меңгерді.

Ежелгі гректер тек кәріптастың қасиетін байқады. Ал токты алысқа жеткізуді 1876 жылы ғана үйренді.

Б11

6. Неліктен линолеум төселген еденге шаң тез жиналады? (оқулықтағы «Ойлан» сұрағының жауабы)

Линолеум үйкеліс кезінде электрленетіндіктен, ол ұсақ шаң тозаңдарын өзіне тартады.

Шаңның жиналуы ылғалға немесе жылуға байланысты емес. Бұл электрлену құбылысының әсері.

Ойын: «Электрлену мысалдары»

Б1Б8Б11

Ойын шарты: Электрлену құбылысына жататын және жатпайтын жағдайларды дұрыс бағанға орналастыр.

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б9

1. Электрлену тек зауыттарда ғана кездесетін құбылыс.

Б3

2. Электр тогын ашуға электрлену құбылысы себеп болды.

Б4

3. «Электрон» сөзі аударғанда «янтарь» немесе кәріптас дегенді білдіреді.

Б10

4. Ежелгі Грекияда адамдар жіпшелі шамды ойлап тапты.

Б5

5. Алессандро Вольта 1800 жылы электр энергиясын шығаратын құрал ойлап тапты.

Себеп-салдар тізбегі

Б1Б2Б3Б5Б7

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы

Б1Б2

Тақырыбы: Заттарды қандай әдістермен электрлендіруге болады? (оқулықтағы «Зертте» тапсырмасы бойынша)

Болжам: Заттарды бір-біріне үйкеу арқылы электрлендіруге болады.

Зерттеу жоспары:

Пластмасса сызғышты және ұсақтап жыртылған қағаз қиындыларын дайындау.
Сызғышты қағаз қиындыларына жақындатып көру. Нәтижесін байқау.
Сызғышты жүн матаға немесе шашқа бірнеше рет үйкеу.
Үйкелген сызғышты қайтадан қағаз қиындыларына жақындату. Нәтижесін байқау.

Күтілетін нәтиже (үлгі): (оқулықта жоқ, қосымша ақпарат негізінде толтырылады)

Әрекет	Нәтижесі қандай болды?
Үйкелмеген сызғышты қағазға жақындату	Ештеңе өзгермеді, сызғыш қағазды тартпады.
Үйкелген сызғышты қағазға жақындату	Қағаз қиындылары сызғышқа жабысып қалды (электрленді).

Ақпарат көзін анықта

Мысал	Ақпарат көзі түрі
Оқулықтағы Алессандро Вольта туралы мәлімет	Оқулық
Мұғалімнің физика кабинетінде электрленуді көрсетуі	Тәжірибе
Ғаламтордан электр шамдарының тарихын оқу	Интернет
Теледидардан электр станциялары туралы бағдарлама	Видео/Телебағдарлама

Видео сценарийі

Ұзақтығы: 60 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)

Кадр	Уақыт	Сурет сипаттамасы	Дикторлық мәтін
1	0:00–0:10	Балалар пластмасса сырғанақтан сырғанап түсіп жатыр, бір баланың шашы үрпиіп тұр.	Күнделікті өмірде біз электрлену құбылысын жиі кездестіреміз. Мысалы, сырғанақтан түскенде шашымыз үрпиіп қалады.
2	0:10–0:20	Ежелгі Грекия көрінісі. Адам кәріптасты (янтарь) шүберекпен үйкеп, оның қауырсындарды тартып алғанына таңғалуда.	Ежелгі гректер кәріптасты шүберекке үйкегенде, оның ұсақ заттарды өзіне тартатынын байқаған. Бұл сөз грекше «электрон» деп аталған.
3	0:20–0:30	Ғалымдар лабораторияда. Алессандро Вольта үстел үстінде бірінші электр батареясын (құралын) жасап жатыр. (1800 жыл жазуы)	Осы құбылыс электр тогын ашуға себеп болды. 1800 жылы Алессандро Вольта электр шығаратын құрал ойлап тапты.
4	0:30–0:40	Инженер Александр Лодыгин шамның ішіне көмір жіпшені салып, оны жағып көрсетеді. (1874 жыл жазуы)	Ал 1874 жылы Александр Лодыгин бізге таныс жіпшелі шамды ойлап тапты.
5	0:40–0:50	Ұзын электр бағаналары даламен өтіп, қалаға жарық беріп тұр.	Уақыт өте келе адамдар электр энергиясын алыс қашықтыққа жеткізуді үйренді.
6	0:50–1:00	Бала қолына үйкелген сызғышты ұстап, ұсақ қағаздарды тартып ойнап отыр.	Сен де үйде қарапайым сызғышты үйкеу арқылы электрлену құбылысын зерттей аласың!

ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):

A 60-second educational 2D animation for 8-year-old children about static electricity and history of electric current. Sequence: 1. Kids sliding down a plastic slide, a kid's hair is standing up (static electricity). 2. Ancient Greece setting: a person rubbing an amber stone with a cloth and it attracts small feathers. 3. 1800s laboratory: Alessandro Volta building his first electric pile on a wooden table. 4. 1874 laboratory: Alexander Lodygin turning on a glowing incandescent light bulb with a carbon filament. 5. High-voltage power lines across a landscape providing light to a distant city. 6. A modern kid holding a plastic ruler that magically attracts tiny pieces of paper. Friendly cartoon style, warm and bright colors.

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 11

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Деңгей	Түсі	Шарты
Меңгерді	Жасыл	Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс
Ішінара	Сары	Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате
Тексерілмеген	Сұр	Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған
Қате түсінік бар	Қызыл	Барлық байланысты тапсырмалар қате

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Тест №1, Ойын «Электрлену мысалдары», Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы
Б2	Тест №1, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы
Б3	Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №2, Себеп-салдар тізбегі
Б4	Тест №2, «Дұрыс/бұрыс» №3
Б5	Тест №4, №5, «Дұрыс/бұрыс» №5, Себеп-салдар тізбегі
Б6	Тест №4
Б7	Тест №5, Себеп-салдар тізбегі
Б8	Тест №3, Ойын «Электрлену мысалдары»
Б9	Тест №3, «Дұрыс/бұрыс» №1
Б10	Тест №5, «Дұрыс/бұрыс» №4
Б11	Тест №6, Ойын «Электрлену мысалдары»

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Табиғат физикасы. Жарық, дыбыс, электрлік, магниттілік (2-кітап, 4-бөлім)
Тақырып: Электр тогы қалай пайда болды?
Оқулық беттері: 64–65
Оқу мақсаттары: (расталмаған) — ресми бағдарламадағы коды анықталмады