Жаратылыстану · 3-сынып · Табиғат физикасы. Жарық, дыбыс, электрлік, магниттілік (2-кітап, 4-бөлім)
Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.
Көптеген тірі ағзалардың электр зарядын бөлетін қасиеті бар. Мысалы, жайынның электр зарядын шығаратын мүшелері денесінің бойында орналасқан. Семсербалық – Амазонка өзенінің тұщы суында тіршілік ететін балық, ол әлсіз электр зарядын шығарады. Тропиктік Америка өзендерінде тіршілік ететін жыланбалық ең күшті электр зарядын шығаратын балық, ол адам өмірі үшін өте қауіпті. Тұмсықты балық – Африканың лай суларында тіршілік ететін тұщы су балығы. Тұтасқанаттар жемтігін өзінің электр разрядтарымен жансыздандырады. Семсербалық пен тұмсықты балық маңайындағы заттарды ажырату үшін электр сигналдарын қолданады. Кейбір балықтар электр разрядтарын жауынан қорғану үшін де, жемін ұстау үшін де қолданады. Анағұрлым әлсіз электр разрядтары оларға бір-біріне хабар беруге, айналасын бағдарлауға көмектеседі.
Электр құбылысының пайдасы да, зияны да бар. Қауіпті табиғи құбылыстың бірі – найзағай. Аспанды қара бұлт жапқан кезде онда электр заряды шоғырланады. Оның разрядталуынан найзағай пайда болады. Ол өрт тудыруы мүмкін. Найзағай үнемі биік заттарға түседі. Мысалы, ол айдаладағы жалғыз өсіп тұрған ағашқа түсуі мүмкін. Сондықтан күн күркіреп, жауын жауғанда ағаштың астында тұруға болмайды. Найзағай барлық тіршілік иелері үшін өте қауіпті.
Электрленуді адамдар өз қажетіне де пайдаланады. Оны көлік сырлауда, ковролан мен тоқыма станогында және принтермен басып шығаруда қолданады.
Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.
| Тақырып бөлігі | Тапсырмалар, ойындар | Бағалау, сызба, кесте | Видео/презентация |
|---|---|---|---|
| Жанды электр көзі (Б1, Б2, Б3, Б4, Б11) | Тест №1, №2; Ойын «Балықтардың электр зарядын қолдануы» | Білім графы | Видео кадр 1–3 |
| Найзағай және оның қаупі (Б5, Б6, Б7, Б9) | Тест №3, №4; «Дұрыс па, бұрыс па?» №1, №2; Себеп-салдар тізбегі | Меңгеру картасы | Видео кадр 4–5 |
| Электрленудің пайдасы мен зияны (Б8, Б10) | Тест №5, №6; «Дұрыс па, бұрыс па?» №3, №4; Зерттеу тапсырмасы | Кесте: пайда мен зиян | Видео кадр 6 |
Ойын шарты: Әр балықты оның шығаратын электр зарядының күші мен қызметіне қарай сәйкестендір.
Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.
Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.
Тақырыбы: Күрішті пияз қабықтарынан қалай тазалап алуға болады?
Болжам: Электрлену құбылысын қолдану арқылы жеңіл заттарды (пияз қабығын) ауыр заттардан (күріштен) бөліп алуға болады.
Зерттеу жоспары:
Күтілетін нәтиже (үлгі): (оқулықта жоқ — тәжірибе нәтижесі бойынша)
| Зерттелетін зат | Электрленген тараққа жақындатқанда не болды? |
|---|---|
| Пияз қабығы | Тараққа жабысып, тартылып кетті |
| Күріш дәндері | Үстел үстінде қалды (тараққа тартылмады) |
| Мысал | Ақпарат көзі түрі |
|---|---|
| Оқулықтағы «Жыланбалық» туралы мәтін | Оқулық |
| Теледидардан көрген найзағай туралы жаңалықтар | Видео/Телебағдарлама |
| Мұғалімнің океанариумдегі балықтар туралы айтқаны | Ересектен сұрау |
| Интернеттен алынған электрленудің пайдасы туралы суреттер | Ғаламтор |
Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)
| Кадр | Уақыт | Сурет сипаттамасы | Дикторлық мәтін |
|---|---|---|---|
| 1 | 0:00–0:10 | Океанариум іші. Үлкен аквариумде әртүрлі балықтар жүзіп жүр. | Электр құбылысы біздің айналамызда жиі кездеседі. Тіпті кейбір тірі ағзалар да электр зарядын бөле алады. |
| 2 | 0:10–0:20 | Жыланбалықтың суреті жақындайды. Оның айналасында жарқылдаған ұшқындар пайда болады. | Мысалы, жыланбалық ең күшті электр зарядын шығаратын балық. Ол адам өмірі үшін өте қауіпті. |
| 3 | 0:20–0:30 | Семсербалық пен тұмсықты балық лай суда әлсіз электр толқындарын таратады. | Ал басқа балықтар әлсіз электр сигналдарын бір-біріне хабар беруге және айналасын бағдарлауға қолданады. |
| 4 | 0:30–0:40 | Аспанды қара бұлт торлап, найзағай жарқылдайды. | Жансыз табиғаттағы ең қауіпті электр құбылысы – найзағай. Ол қара бұлттағы зарядтың разрядталуынан туындайды. |
| 5 | 0:40–0:50 | Найзағай айдаладағы жалғыз ағашқа түседі. | Найзағай үнемі биік заттарға түседі және өрт тудыруы мүмкін. Сондықтан жауын кезінде ағаш астында тұруға болмайды! |
| 6 | 0:50–1:00 | Зауыт іші. Роботталған қол көлікті сырлап жатыр, бояу ұшқындары көлікке жабысады. | Бірақ электрленудің пайдасы да бар. Адамдар оны көлік сырлау, мата тоқу немесе басып шығару жұмыстарында қолданады. |
ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):
Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.
| Деңгей | Түсі | Шарты |
|---|---|---|
| Меңгерді | Жасыл | Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс |
| Ішінара | Сары | Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате |
| Тексерілмеген | Сұр | Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған |
| Қате түсінік бар | Қызыл | Барлық байланысты тапсырмалар қате |
| Бірлік | Тексеретін тапсырмалар |
|---|---|
| Б1 | «Дұрыс па, бұрыс па?» №1 |
| Б2 | Тест №1, Ойын «Балықтардың электр зарядын қолдануы» |
| Б3 | Тест №2, Ойын «Балықтардың электр зарядын қолдануы» |
| Б4 | Тест №2, Ойын «Балықтардың электр зарядын қолдануы» |
| Б5 | Тест №3, «Дұрыс па, бұрыс па?» №2, Себеп-салдар тізбегі |
| Б6 | Тест №3, Себеп-салдар тізбегі |
| Б7 | Тест №4, Себеп-салдар тізбегі |
| Б8 | Тест №5, Тест №6, «Дұрыс па, бұрыс па?» №4, Зерттеу тапсырмасы |
| Б9 | Тест №4, «Дұрыс па, бұрыс па?» №3 |
| Б10 | Тест №6 |
| Б11 | Ойын «Балықтардың электр зарядын қолдануы» |