Электрлік және магниттік құбылыстар

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Бұл сабақ электр құралдары мен оларды пайдалану кезіндегі қауіпсіздік шараларын қорытындылауға арналған. Электр құралдарын тұрмыста қолданғанда әрдайым мұқият болу қажет.

Электр құралдарын пайдаланғанда қауіпсіздік ережелерін қатаң сақтау керек. Розеткаға су қолмен тиісуге және ашаны суырарда сымынан тартып жұлуға болмайды. Сонымен қатар, компьютердің жанында сусын ішуге болмайды, ал жоғары вольтты электр желісінің жанында батпырауық ұшыру өте қауіпті (сурет бойынша).

Шыны банканы шүберекпен үйкегенде электрлену құбылысы байқалады, соның әсерінен ішіндегі қағаз шырша тартылады («Зертте» тапсырмасы бойынша).

Табиғатта да электрлену құбылысы кездеседі. Мысалы, ұшып жүрген араның денесіндегі түктері ауамен үйкелу нәтижесінде электрленеді, сондықтан өсімдіктердің тозаңы оларға оңай жабысады.

Білім бірліктері

Б1факт Ұшып жүрген араның түктері ауамен үйкелу нәтижесінде электрленеді.
Б2себеп-салдар Араның түктері электрленгендіктен, өсімдіктердің тозаңы оларға оңай жабысады.
Б3факт Шәйнек пен үтіктің электр тізбегіндегі шартты белгілері бірдей (оқулық суреті бойынша, 72-бет).
Б4шарт Электр құралдарын пайдаланғанда қауіпсіздік шараларын қатаң сақтау керек.
Б5қауіпсіздік ережесі Розеткаға су қолмен тиісуге және қосуға болмайды (сурет бойынша).
Б6қауіпсіздік ережесі Компьютер сияқты электр құралдарының жанында сусын немесе шәй ішуге болмайды (сурет бойынша).
Б7қауіпсіздік ережесі Жоғары вольтты электр желісінің жанында батпырауық ұшыру өте қауіпті (сурет бойынша).
Б8қауіпсіздік ережесі Розеткадан ашаны суырарда сымынан тартып жұлуға болмайды (сурет бойынша).
Б9себеп-салдар Шыны банканы шүберекпен үйкегенде электрлену құбылысы байқалып, ішіндегі қағаз шырша тартылады (Зертте тапсырмасы бойынша).
Б10қате түсінік «Су қолмен розеткаға қосу қауіпсіз» — бұл қате.
Б11қате түсінік «Розеткадан ашаны сымынан тартып суыруға болады» — бұл қате.

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Электрлену құбылыстары (Б1, Б2, Б9)	Тест №1, №2	Білім графы; Меңгеру картасы	Видео кадр 1–2
Шартты белгілер (Б3)	Тест №3	Сызба	Видео кадр 3
Қауіпсіздік шаралары (Б4, Б5, Б6, Б7, Б8)	Тест №4, №5, №6; Ойын «Қауіпсіз бе, қауіпті ме?»; Себеп-салдар тізбегі	Қауіпсіздік ережелері кестесі	Видео кадр 4–7
Қате түсініктер (Б10, Б11)	Тест №7; «Дұрыс/бұрыс» №1, №2, №3, №4, №5	Меңгеру картасы: қызыл белгі	—

Тест тапсырмалары

Б1Б2

1. Ұшып жүрген араға өсімдіктердің тозаңы неліктен оңай жабысады?

Араның түктері ауамен үйкелгенде электрленеді. Сондықтан оған тозаң оңай жабысады.

Араның денесі ыстық немесе су болғандықтан емес, ауамен үйкеліп электрленгендіктен тозаң жабысады.

Б9

2. Шыны банканы шүберекпен үйкегенде қандай құбылысты байқауға болады? (оқулықтағы «Зертте» тапсырмасы бойынша)

Шыныны шүберекпен үйкегенде электрлену құбылысы пайда болып, жеңіл қағаз тартылады.

Банканың түсі өзгермейді және суымайды, ол үйкелістен электрленіп, жеңіл заттарды өзіне тартады.

Б3

3. Электр тізбегінде қай құралдардың шартты белгілері бірдей болады?

Оқулықтағы кестеде (72-бет) шәйнек пен үтік бір шартты белгімен берілген.

Теледидар, розетка, шамдал немесе батареяның шартты белгілері бөлек. Тек шәйнек пен үтіктің белгісі бірдей.

Б4Б5Б10

4. Электр құралдарын пайдаланғанда қандай қауіпсіздік ережесін міндетті түрде сақтау керек?

Электр тогы су арқылы өте жақсы өтеді, сондықтан розеткаға су қолмен тиісу өте қауіпті.

Су қолмен розетканы ұстау өте қауіпті, себебі су ток өткізеді. Қауіпсіздік шараларын қатаң сақтау керек.

Б7

5. Жоғары вольтты электр желісінің жанында не істеуге болмайды? (сурет бойынша)

Жоғары вольтты желі жанында батпырауық ұшыру өте қауіпті, себебі батпырауық сымға оралып, ток соғуы мүмкін.

Жоғары вольтты желі маңында батпырауық ұшыру ток соғу қаупін тудырады.

Б6Б8Б11

6. Розеткадан ашаны қалай суыру керек? (сурет бойынша)

Розеткадан суырарда әрқашан сымнан емес, ашаның өзінен ұстау керек.

Сымнан тартып жұлсаңыз, сым үзіліп, қысқа тұйықталу немесе ток соғуы мүмкін. Ашаның өзінен ұстау қажет.

Б11Б10Б8

7. «Розеткадан ашаны сымынан тартып суыруға болады». Бұл тұжырым дұрыс па?

Қауіпсіздік ережесі бойынша ашаны розеткадан сымынан емес, өзінен ұстап суыру керек.

Сымнан тарту өте қауіпті, ол үзіліп ток соғуға немесе өртке себеп болуы мүмкін.

Ойын: «Қауіпсіз бе, қауіпті ме?»

Б5Б6Б7Б8

Ойын шарты: Электр құралдарымен байланысты әрекетті дұрыс бағанға орналастыр.

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б1

1. Араның түктері ауамен үйкелгенде электрленеді.

Б10

2. Су қолмен розеткаға қосу қауіпсіз.

Б11

3. Розеткадан ашаны сымынан тартып суыруға болады.

Б6

4. Компьютер жанында сусын ішуге болмайды.

Себеп-салдар тізбегі

Б4Б5Б8Б10

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы

Б9

Тақырыбы: «Шырша өсу» құбылысы неге байланысты? (оқулықтағы «Зертте» тапсырмасы бойынша)

Болжам: Шыныны шүберекпен үйкегенде, ол электрленеді де, жеңіл қағазды өзіне тартады.

Зерттеу жоспары:

Шыны банканың ішіне қағаздан қиылған кішкентай шыршаны қою.
Шыны банканы құрғақ шүберекпен жақсылап үйкеу.
Қағаз шыршаның қалай қозғалатынын бақылау.
Құбылыстың себебін түсіндіру.

Күтілетін нәтиже (үлгі): (оқулықта жоқ, қосымша ақпарат негізінде толтырылады)

Әрекет	Нәтиже
Шыны банканы шүберекпен үйкеу	Шыны банка электрленеді
Электрленген банканың әсері	Ішіндегі қағаз шырша банканың қабырғасына тартылады

Ақпарат көзін анықта

Мысал	Ақпарат көзі түрі
Оқулықтағы араның электрленуі туралы мәтін	Оқулық
Қауіпсіздік ережелері туралы сынып сағатындағы мұғалімнің сөзі	Ересектен сұрау
Интернеттен қаралған электр тізбегі туралы видео	Видео/Телебағдарлама
Кітапханадағы физикалық құбылыстар туралы кітап	Энциклопедия

Видео сценарийі

Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)

Кадр	Уақыт	Сурет сипаттамасы	Дикторлық мәтін
1	0:00–0:10	Гүлдердің үстінде ұшып жүрген ара. Араның түктері көзге анық көрінеді, оларға тозаңдар жабысып жатыр.	Сен білесің бе? Ұшып жүрген араның түктері ауамен үйкеліп, электрленеді. Сондықтан тозаң оған оңай жабысады.
2	0:10–0:20	Балалар шыны банканы шүберекпен үйкеп жатыр. Банканың ішіндегі қағаз шырша жоғары қарай тартылады.	Үйкеліс арқылы басқа да заттарды электрлендіруге болады. Шыныны шүберекпен үйкегенде, ол жеңіл қағазды өзіне тартады.
3	0:20–0:30	Экранда шәйнек пен үтік суреті көрсетіліп, екеуінің ортасында бірдей шартты белгі пайда болады.	Электр құралдарын сызбада шартты белгілермен көрсетеді. Мысалы, шәйнек пен үтіктің белгісі бірдей.
4	0:30–0:40	Бала розеткаға су қолымен тиіспекші болады. Үлкен қызыл «Х» белгісі шығады.	Электр құралдарын пайдаланғанда қауіпсіздік ережелерін қатаң сақтау керек! Розеткаға су қолмен тиісуге қатаң тыйым салынады.
5	0:40–0:50	Компьютер алдында отырған баланың жанында шәй тұр. Тағы да қызыл «Х» белгісі шығады.	Электр құралдары, мысалы компьютердің жанында сусын ішу өте қауіпті. Төгілген су ток соғуға әкелуі мүмкін.
6	0:50–1:00	Далада жоғары вольтты электр желісінің жанында батпырауық ұшырып жүрген бала.	Жоғары вольтты желі жанында батпырауық ұшыруға болмайды! Бұл өміріңе қауіп төндіреді.
7	1:00–1:10	Бала розеткадан ашаны сымынан емес, өзінен мықтап ұстап суырып жатыр. Жасыл «✓» белгісі.	Ашаны суырарда әрқашан сымынан тартпай, ашаның өзінен ұста! Қауіпсіздік ережелерін сақта!

ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):

A 60–70 second animated educational video for 8-year-old children about electricity and safety rules. Style: friendly 2D cartoon, vibrant colors. Scene sequence: 1. A bee flying over flowers, pollen sticking to its fuzzy body. 2. Children rubbing a glass jar with a cloth, causing a paper tree inside to stick to the glass. 3. A kettle and an iron appear, blending into a simple electrical circuit symbol. 4. A child trying to touch a wall socket with wet hands, a large red 'X' appears. 5. A cup of tea next to a computer keyboard, a red 'X' appears. 6. A child flying a kite near high-voltage power lines outside. 7. A child safely unplugging a cord by pulling the plug itself, not the wire, with a green checkmark. Color palette: #FFC107, #F44336, #4CAF50, #2196F3.

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 11

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Деңгей	Түсі	Шарты
Меңгерді	Жасыл	Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс
Ішінара	Сары	Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате
Тексерілмеген	Сұр	Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған
Қате түсінік бар	Қызыл	Барлық байланысты тапсырмалар қате

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Тест №1, «Дұрыс/бұрыс» №1
Б2	Тест №1
Б3	Тест №3, «Дұрыс/бұрыс» №2
Б4	Тест №4, Себеп-салдар тізбегі
Б5	Тест №4, Ойын «Қауіпсіз бе, қауіпті ме?», Себеп-салдар тізбегі
Б6	Тест №6, Ойын «Қауіпсіз бе, қауіпті ме?», «Дұрыс/бұрыс» №5
Б7	Тест №5, Ойын «Қауіпсіз бе, қауіпті ме?»
Б8	Тест №6, Тест №7, Ойын «Қауіпсіз бе, қауіпті ме?», Себеп-салдар тізбегі
Б9	Тест №2, Зерттеу тапсырмасы
Б10	Тест №4, Тест №7, «Дұрыс/бұрыс» №3, Себеп-салдар тізбегі
Б11	Тест №6, Тест №7, «Дұрыс/бұрыс» №4

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Табиғат физикасы. Жарық, дыбыс, электрлік, магниттілік (2-кітап, 4-бөлім)
Тақырып: Электрлік және магниттік құбылыстар
Оқулық беттері: 76–77
Оқу мақсаттары: (расталмаған — ресми бағдарламадағы коды анықталмады)