Дыбысты қалай естиміз?

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Дыбыс деңгейінің қаттылығын өлшеу үшін арнайы өлшем бірлік қолданылады. Оны децибел (дБ) деп атайды. Нысандардың дыбыс қаттылығы деңгейі: жапырақ сыбдыры 10 дБ, адамдардың сөйлесуі 50 дБ, шаңсорғыш шуылы 70 дБ, айқай 75 дБ, метро пойызы 100 дБ, ұшақ гүрілі 120 дБ. Шудың қалыпты деңгейі 30 децибел болып табылады. Дыбыс көзінен қабылдаушыға дейінгі арақашықтық алыстаған сайын дыбыстың қаттылығы азаяды. Дыбыс қаттылығын қарапайым құрал – рупордың көмегімен күшейтуге болады. Оны жасау үшін қолды «түтік» етіп, ауызға тақап сөйлесең, дыбыстың алысқа таралғанын байқайсың.

Білім бірліктері

Б1ұғым Дыбыс деңгейінің қаттылығын өлшеу үшін децибел (дБ) қолданылады.
Б2факт Жапырақ сыбдырының қаттылығы 10 дБ құрайды.
Б3факт Адамдардың сөйлесуінің қаттылығы 50 дБ құрайды.
Б4факт Шаңсорғыш шуылының қаттылығы 70 дБ құрайды.
Б5факт Метро пойызы (100 дБ) мен ұшақ гүрілі (120 дБ) өте қатты дыбыстар.
Б6факт Шудың қалыпты деңгейі 30 децибел болып табылады.
Б7заңдылық Дыбыс көзінен алыстаған сайын дыбыстың қаттылығы азаяды.
Б8факт Дыбыс қаттылығын рупордың көмегімен күшейтуге болады.
Б9факт Қолды «түтік» етіп ауызға тақап сөйлегенде дыбыс алысқа таралады.
Б10факт Айқайдың қаттылығы 75 дБ құрайды.
Б11қате түсінік «Дыбыс көзінен алыстаған сайын дыбыс қаттырақ естіледі» — бұл қате.
Б12қате түсінік «Шудың қалыпты деңгейі 100 децибел» — бұл қате.

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Децибел және қаттылық (Б1, Б2, Б3, Б4, Б5, Б6, Б10)	Тест №1, №2, №3; Ойын «Дыбыс көзі және оның қаттылығы»	Білім графы; Меңгеру картасы	Видео кадр 1–3
Арақашықтық және дыбыс (Б7)	Тест №4; Себеп-салдар тізбегі; Зерттеу тапсырмасы	Сызба: Арақашықтық	Видео кадр 4
Дыбысты күшейту (Б8, Б9)	Тест №5; «Дұрыс па, бұрыс па?» №1, №2	Сызба: Рупор	Видео кадр 5
Қате түсініктер (Б11, Б12)	Тест №6; «Дұрыс па, бұрыс па?» №3, №4	Меңгеру картасы	—

Тест тапсырмалары

Б1

1. Дыбыс қаттылығы қандай өлшем бірлікпен өлшенеді?

Дыбыс деңгейінің қаттылығын өлшеу үшін арнайы өлшем бірлік — децибел (дБ) қолданылады.

Сантиметрмен ұзындықты, килограмммен массаны өлшейді. Дыбыс қаттылығы децибелмен өлшенеді.

Б6Б12

2. Шудың қалыпты деңгейі қанша децибел болып табылады?

Шудың қалыпты деңгейі 30 децибел болып табылады.

10 дБ — жапырақ сыбдыры, 70 дБ — шаңсорғыш, 100 дБ — метро. Қалыпты деңгей — 30 дБ.

Б4Б5

3. Берілгендердің ішіндегі ең қатты дыбысты көрсет.

Ұшақ гүрілі 120 дБ құрайды, бұл берілгендердің ішіндегі ең қатты дыбыс.

Шаңсорғыш 70 дБ, сөйлесу 50 дБ, жапырақ сыбдыры 10 дБ, ал ұшақ гүрілі олардан әлдеқайда қатты (120 дБ).

Б7Б11

4. Дыбыс көзінен алыстаған сайын дыбыстың қаттылығы қалай өзгереді?

Дыбыс көзінен қабылдаушыға дейінгі арақашықтық алыстаған сайын дыбыстың қаттылығы азаяды.

Арақашықтық алыстаған сайын дыбыс бәсеңдейді, яғни оның қаттылығы азаяды.

Б8Б9

5. Дыбыс қаттылығын қарапайым қандай құралдың көмегімен күшейтуге болады?

Дыбыс қаттылығын қарапайым құрал – рупордың көмегімен күшейтуге болады. Қолды «түтік» етіп те рупор жасауға болады.

Дыбыс қаттылығын рупордың көмегімен күшейтеді. Қолды «түтік» етіп ауызға тақау арқылы да осындай нәтиже алуға болады.

Б2Б3Б10

6. Адамдардың қалыпты сөйлесуі мен жапырақ сыбдырының қаттылығы қандай?

Адамдардың сөйлесуі 50 дБ, ал жапырақ сыбдыры 10 дБ құрайды.

Оқулық бойынша жапырақ сыбдыры 10 дБ, ал адамдардың сөйлесуі 50 дБ.

Ойын: «Дыбыс көзі және оның қаттылығы»

Б2Б3Б4Б5Б10

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б1

1. Дыбыс деңгейінің қаттылығы децибелмен (дБ) өлшенеді.

Б9

2. Қолды «түтік» етіп ауызға тақап сөйлесе, дыбыс алысқа таралады.

Б11

3. Дыбыс көзінен алыстаған сайын дыбыс қаттырақ естіледі.

Б12

4. Шудың қалыпты деңгейі 100 децибел.

Себеп-салдар тізбегі

Б7Б1Б8Б9

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы

Б7

Тақырыбы: Дыбыс қаттылығының арақашықтыққа байланыстылығы. (оқулықтағы «Зертте» блогы бойынша)

Болжам: Дыбыс көзінен алыстаған сайын, оның қаттылығы азаяды.

Зерттеу жоспары:

Екі оқушы бір-біріне қарама-қарсы тұрады.
Бір оқушы бірқалыпты дауыспен сөйлей бастайды немесе телефоннан музыка қосады.
Екінші оқушы ақырындап артқа қарай шегініп, алыстай береді.
Әр 2 метр сайын дыбыстың қалай естіліп тұрғанын жазып отырады.

Күтілетін нәтиже (үлгі): (оқулықта жоқ, қосымша ақпарат негізінде толтырылады)

Арақашықтық	Дыбыс қалай естіледі?
Жақын (1 метр)	Өте жақсы, қатты естіледі
Орташа (5 метр)	Ақырынырақ естіледі
Алыс (10 метр)	Нашар, өте бәсең естіледі

Ақпарат көзін анықта

Мысал	Ақпарат көзі түрі
Оқулықтағы шудың деңгейі туралы мәтін	Оқулық
Дәрігердің құлаққаптың зияны туралы айтқаны (оқулықта жоқ, қосымша)	Ересектен сұрау
Теледидардағы ұшақ туралы бағдарлама	Видео/Телебағдарлама
Ғаламтордан табылған рупор жасау нұсқаулығы	Ғаламтор

Видео сценарийі

Ұзақтығы: 60 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)

Кадр	Уақыт	Сурет сипаттамасы	Дикторлық мәтін
1	0:00–0:10	Орман іші. Ағаш жапырақтары сыбдырлайды. Экранда «10 дБ» жазуы пайда болады.	Айналамызда түрлі дыбыстар бар. Дыбыс қаттылығын децибелмен өлшейді. Жапырақ сыбдыры небәрі 10 децибел.
2	0:10–0:20	Екі бала сөйлесіп тұр («50 дБ»). Кенет шаңсорғыш қосылады («70 дБ»).	Адамдардың қалыпты сөйлесуі 50 децибел болса, шаңсорғыштың шуылы одан қаттырақ — 70 децибел.
3	0:20–0:30	Аспанда ұшақ ұшып барады («120 дБ»). Балалар құлақтарын жабады.	Ал ұшақтың гүрілі өте қатты, ол 120 децибелге жетеді. Шудың қалыпты деңгейі 30 децибел болып табылады.
4	0:30–0:45	Бір бала алыста тұрған досына айқайлайды. Дыбыс толқындары бара-бара кішірейеді.	Дыбыс көзінен алыстаған сайын дыбыстың қаттылығы азаяды. Сондықтан алыстағы адам бізді нашар естиді.
5	0:45–1:00	Бала қолын «түтік» етіп аузына тақайды да, сөйлейді. Дыбыс толқындары күшейіп, алысқа жетеді.	Бірақ дыбыс қаттылығын рупордың көмегімен күшейтуге болады. Қолды «түтік» етіп сөйлесең де, дыбыс алысқа таралады!

ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):

A 60-second animated educational video for 8-year-old children about sound volume. Style: friendly 2D cartoon, bright colors. Scene sequence: 1. A peaceful forest with leaves rustling in the wind. Text "10 dB" appears. 2. Two children talking, text "50 dB". A vacuum cleaner is turned on nearby, text "70 dB". 3. A large airplane flies in the sky loudly, text "120 dB", children cover their ears. 4. A boy shouts to his friend far away, sound waves drawn in the air getting smaller as they travel. 5. The boy cups his hands around his mouth like a tube to shout, the sound waves become larger and reach further. Color palette: #4CAF50, #2196F3, #FFC107, #FF5722.

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 12

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Деңгей	Түсі	Шарты
Меңгерді	Жасыл	Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс
Ішінара	Сары	Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате
Тексерілмеген	Сұр	Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған
Қате түсінік бар	Қызыл	Барлық байланысты тапсырмалар қате

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Тест №1, «Дұрыс па, бұрыс па?» №1, Себеп-салдар тізбегі
Б2	Тест №6, Ойын «Дыбыс көзі және оның қаттылығы»
Б3	Тест №6, Ойын «Дыбыс көзі және оның қаттылығы»
Б4	Тест №3, Ойын «Дыбыс көзі және оның қаттылығы»
Б5	Тест №3, Ойын «Дыбыс көзі және оның қаттылығы»
Б6	Тест №2
Б7	Тест №4, Себеп-салдар тізбегі, Зерттеу тапсырмасы
Б8	Тест №5, Себеп-салдар тізбегі
Б9	Тест №5, «Дұрыс па, бұрыс па?» №2, Себеп-салдар тізбегі
Б10	Тест №6, Ойын «Дыбыс көзі және оның қаттылығы»
Б11	Тест №4, «Дұрыс па, бұрыс па?» №3
Б12	Тест №2, «Дұрыс па, бұрыс па?» №4

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Табиғат физикасы. Жарық, дыбыс, электрлік, магниттілік (2-кітап, 4-бөлім)
Тақырып: Дыбысты қалай естиміз?
Оқулық беттері: 60–61
Оқу мақсаты: расталмаған — ресми бағдарламадағы коды анықталмады