Жаратылыстану · 3-сынып · Табиғат физикасы. Күш және қозғалыс (2-кітап, 3-бөлім)
Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.
Ауырлық күшінің әсерін біздің айналамыздан, мысалы, аулада ойнап жүрген балалардың қозғалысынан, әткеншектің теңселуінен немесе субұрқақтағы судың төмен құлауынан байқауға болады (сурет бойынша).
Жер шар тәрізді болса да, оның бетіндегі мұхит, теңіз, өзен суы төгілмейді. Өзендер Жер бетімен ағады. Оның себебі Жердің барлық денелерді, соның ішінде суды да өзіне тартуында (оқулықта жоқ — «Ойлан» сұрағының жауабы).
Ағылшын ғалымы Исаак Ньютон өзінің жеміс бағында демалып отырғанда басына алма құлап түскен екен. Осы құбылыс оның ауырлық күші туралы заңды ашуына себеп болыпты.
Кез келген ғаламшарда және Айда ауырлық күші әсер етеді. Ол ғаламшардың массасына және дене мен ғаламшар арасындағы қашықтыққа байланысты. Ғаламшар массасы аз болса, денені өзіне тарту күші де аз болады. Сонымен қоса дене ғаламшардан алыстаған сайын, тартылыс күші де кемиді.
Ғарыш кеңістігінде көптеген астероидтар қозғалады. Барлық астероидтар Жерге құлап кетпейді, өйткені олар Жерден алыс, ал алыстаған сайын тартылыс күші кемиді (оқулықта жоқ — «Ғарышта» сұрағының жауабы).
Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.
| Тақырып бөлігі | Тапсырмалар, ойындар | Бағалау, сызба, кесте | Видео/презентация |
|---|---|---|---|
| Жердегі ауырлық күші (Б1, Б2) | Тест №1; Ойын «Тарту күші» | Граф: Жердің ауырлық күші | Видео кадр 1–2 |
| Ньютон заңы (Б3) | Тест №2 | Білім графы | Видео кадр 3 |
| Ғаламшарлардағы ауырлық күші (Б4, Б10) | Тест №3; «Дұрыс/бұрыс» №1, №2 | Меңгеру картасы | Видео кадр 4 |
| Массаға байланыстылығы (Б5, Б6) | Тест №4; Себеп-салдар тізбегі | Сызба: Масса және күш | Видео кадр 4 |
| Қашықтыққа байланыстылығы (Б7, Б8, Б9, Б11) | Тест №5, №6; «Дұрыс/бұрыс» №3, №4 | Граф: Қашықтық | Видео кадр 5 |
| Зерттеу тапсырмасы | Зерттеу тапсырмасы | Зерттеу кестесі | — |
Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.
Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.
Тақырыбы: Қандай жазықтықтан су төгілмейді?
Болжам: Су тек тегіс көлденең жазықтықтан төгілмейді.
Зерттеу жоспары:
Күтілетін нәтиже (үлгі):
| Жазықтық түрі | Судың жағдайы |
|---|---|
| Тегіс көлденең жазықтық | Су төгілмейді, орнықты тұрады |
| Көлбеу жазықтық | Су төмен қарай ағып, төгіле бастайды |
Қорытынды: Ауырлық күші суды үнемі төмен қарай тартады. Сондықтан су тек тегіс көлденең жазықтықта ғана төгілмей тұрады, ал жазықтық көлбеу болғанда су төмен қарай ағады.
| Мысал | Ақпарат көзі түрі |
|---|---|
| «Жаратылыстану» оқулығындағы мәтін | Оқулық |
| Исаак Ньютон туралы энциклопедиялық мақала | Энциклопедия |
| Ғаламшарлардың тартылыс күші туралы видео | Видео |
| Ата-анасынан ғарыштағы салмақсыздық туралы сұрау | Ересектен сұрау |
Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)
| Кадр | Уақыт | Сурет сипаттамасы | Дикторлық мәтін |
|---|---|---|---|
| 1 | 0:00–0:15 | Аулада ойнап жүрген балалар: әткеншек теуіп жатыр, субұрқақтан су төмен қарай ағып жатыр. | Ауладағы балалардың қозғалысына немесе субұрқақтағы суға қарашы. Олар неге төмен құлайды? Бұл – ауырлық күшінің әсері! |
| 2 | 0:15–0:30 | Жер шарының глобусы. Оның бетіндегі мұхиттар мен өзендер көрсетіледі. Олардан су төгіліп жатқан жоқ. | Жер шар тәрізді болса да, оның бетіндегі теңіздер мен өзендер төгіліп қалмайды. Өйткені Жер барлығын өзіне тартып тұрады. |
| 3 | 0:30–0:45 | Исаак Ньютон алма ағашының түбінде отыр. Басына алма құлайды. Ғалым ойланып, шам (идея) жанады. | Бірде ағылшын ғалымы Исаак Ньютонның басына алма құлап түседі. Осылайша ол ауырлық күші туралы заңды ашқан екен. |
| 4 | 0:45–1:00 | Ғарыш. Әртүрлі өлшемдегі ғаламшарлар және Ай. Кішкентай ғаламшарда тартылыс күші әлсіз екені көрсетіледі. | Ауырлық күші кез келген ғаламшарда және Айда бар! Ғаламшардың массасы қаншалықты аз болса, оның тарту күші де соншалықты аз болады. |
| 5 | 1:00–1:15 | Жерден ұзап бара жатқан зымыран немесе алыстағы астероид. Алыстаған сайын тартылыс сызықтары үзіледі. | Ал егер дене ғаламшардан өте алыс кетсе ше? Дене ғаламшардан алыстаған сайын, тартылыс күші де кеми береді! |
ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):
Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.
| Деңгей | Түсі | Шарты |
|---|---|---|
| Меңгерді | Жасыл | Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс |
| Ішінара | Сары | Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате |
| Тексерілмеген | Сұр | Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған |
| Қате түсінік бар | Қызыл | Барлық байланысты тапсырмалар қате |
| Бірлік | Тексеретін тапсырмалар |
|---|---|
| Б1 | Зерттеу тапсырмасы |
| Б2 | Тест №1, Зерттеу тапсырмасы |
| Б3 | Тест №2 |
| Б4 | Тест №3, «Дұрыс/бұрыс» №1 |
| Б5 | Тест №4, Ойын «Тарту күші», Себеп-салдар тізбегі |
| Б6 | Тест №4, Ойын «Тарту күші», Себеп-салдар тізбегі |
| Б7 | Тест №5, Себеп-салдар тізбегі |
| Б8 | Тест №5, Ойын «Тарту күші», «Дұрыс/бұрыс» №4, Себеп-салдар тізбегі |
| Б9 | Тест №6, Ойын «Тарту күші» |
| Б10 | Тест №3, «Дұрыс/бұрыс» №2 |
| Б11 | Тест №5, «Дұрыс/бұрыс» №3 |