Ауырлық күші дегеніміз не?

Оқу мәтіні

Бірліктер тізіміндегі жолды бассаң, мәтінде сәйкес сөйлем ерекшеленеді.

Жер барлық денелерді: адамдарды, теңіз бен мұхит суын, үйлерді, Жер серіктерін өзіне тартады. Жердің денелерді өзіне тарту күшін ауырлық күші деп атаймыз. Ауырлық күшінің әсерінен денелер Жерге тартылады.

Дене орналасқан зат тірек деп аталады. Жердің беті, үстелдің беті, адамның алақаны не басқа заттар тірек болуы мүмкін. Денені көтергенде, біз оның ауырлық күшін жеңеміз.

Ауырлық күші Жер бетіндегі денелерге де, Жерге жақын денелерге де, мысалы, Ай мен жасанды серіктерге де әсер етеді. Жерден ұшырылған жасанды серік ауырлық күшінің әсерінен оның айналасында ғана қозғалады.

Ауырлық күші Жер шарының дәл ортасындағы нүктесіне (центріне) қарай бағытталады әрі дененің массасына байланысты болады. Дененің массасы неғұрлым ауыр болған сайын, оған соғұрлым үлкен ауырлық күші әсер етеді. Дененің құлау жылдамдығы оның массасына байланысты емес.

Білім бірліктері

Б1факт Жер барлық денелерді өзіне тартады.
Б2ұғым Жердің денелерді өзіне тарту күші ауырлық күші деп аталады.
Б3ұғым Дене орналасқан зат тірек деп аталады (мысалы: Жер беті, үстел, алақан).
Б4факт Денені көтергенде біз оның ауырлық күшін жеңеміз.
Б5факт Ауырлық күші Жерге жақын денелерге (Ай, жасанды серік) әсер етеді.
Б6салдар Жасанды серік ауырлық күшінің әсерінен Жер айналасында қозғалады.
Б7қасиет Ауырлық күші Жер шарының дәл ортасына (центріне) қарай бағытталады.
Б8заңдылық Дененің массасы ауыр болған сайын, оған соғұрлым үлкен ауырлық күші әсер етеді.
Б9заңдылық Дененің құлау жылдамдығы оның массасына байланысты емес.
Б10қате түсінік «Ауыр заттар жерге тезірек құлайды» — бұл қате.
Б11қате түсінік «Ауырлық күші тек Жер бетіндегі денелерге әсер етеді» — бұл қате.

Білім графы

Түйінді бас — оған байланысты білім бірліктері көрсетіледі.

Медиаконтент

Медиаконтент кестесі

Тақырып бөлігі	Тапсырмалар, ойындар	Бағалау, сызба, кесте	Видео/презентация
Ауырлық күші ұғымы (Б1, Б2)	Тест №1, №2; Себеп-салдар тізбегі	Білім графы	Видео кадр 1–2
Тірек ұғымы (Б3, Б4)	Тест №3; Ойын «Тірек бола ала ма?»	Граф: Тірек түйіні	Видео кадр 3
Жерден тыс әсері (Б5, Б6)	Тест №4; «Дұрыс/бұрыс» №4	Меңгеру картасы	Видео кадр 4
Бағыты мен масса (Б7, Б8, Б9)	Тест №5, №6; Зерттеу тапсырмасы	Зерттеу кестесі	Видео кадр 5–7
Қате түсініктер (Б10, Б11)	«Дұрыс/бұрыс» №1, №2, №3	Меңгеру картасы: қызыл белгі	—
Ақпарат көздері	Ақпарат көзі сәйкестендіру	Ақпарат көзі кестесі	—

Тест тапсырмалары

Б2

1. Ауырлық күші дегеніміз не?

Жер барлық денелерді өзіне тартады, оны ауырлық күші деп атаймыз.

Жел немесе су емес, дәл Жердің денелерді өзіне тартуы ауырлық күші деп аталады.

Б1

2. Төмендегілердің қайсысын Жер өзіне тартады?

Жер барлық денелерді: адамдарды, теңіз бен мұхит суын, үйлерді, Жер серіктерін өзіне тартады.

Жер барлық денелерді өзіне тартады, оның ішінде адамдарды, суды, үйлерді және серіктерді.

Б3Б4

3. Тірек деген не?

Дене орналасқан зат (мысалы, үстел немесе алақан) тірек деп аталады. Денені көтергенде біз ауырлық күшін жеңеміз.

Оқулық бойынша тірек — дене орналасқан зат. Мысалы, үстелдің беті немесе адамның алақаны тірек болуы мүмкін.

Б5Б6

4. Ауырлық күші ғарыштағы жасанды серіктерге әсер ете ме?

Ауырлық күші Жерге жақын орналасқан Ай мен жасанды серіктерге де әсер етеді, сол себепті серік Жер айналасында қозғалады.

Ауырлық күші тек Жер бетінде ғана емес, Жерге жақын аспан кеңістігіндегі денелерге де әсер етеді.

Б7

5. Ауырлық күші қайда бағытталады?

Ауырлық күші әрқашан Жер шарының дәл ортасына қарай бағытталады.

Денелер Жердің қай түкпірінде тұрса да, олар Жер шарының дәл центріне қарай бағытталып тартылады.

Б8Б9

6. Дененің массасы мен ауырлық күші арасында қандай байланыс бар?

Дененің массасы ауыр болған сайын оған үлкен ауырлық күші әсер етеді, бірақ құлау жылдамдығы массаға тәуелді емес.

Оқулыққа сәйкес, дененің массасы неғұрлым ауыр болған сайын, оған соғұрлым үлкен ауырлық күші әсер етеді.

Ойын: «Тірек бола ала ма?»

Б3

Карточканы таңда, содан кейін оны дұрыс бағанға жібер.

«Дұрыс па, бұрыс па?»

Б10

1. Ауыр заттар жерге тезірек құлайды.

Б11

2. Ауырлық күші тек Жер бетіндегі денелерге әсер етеді.

Б4

3. Денені көтергенде біз оның ауырлық күшін жеңеміз.

Б6

4. Жасанды серік ауырлық күшінің әсерінен Жер айналасында қозғалады.

Себеп-салдар тізбегі

Б1Б2Б5Б6

Қадамдарды ↑ ↓ батырмаларымен дұрыс ретке қой.

Зерттеу тапсырмасы

Б9Б10

Тақырыбы: Қай дене жерге тезірек құлайды: жеңілі ме әлде ауыры ма? (оқулықтағы зерттеу)

Болжам: Массасы әртүрлі денелер бірдей биіктіктен бірдей уақытта құлайды («Есте сақта!» бойынша).

Зерттеу жоспары:

Екі пластик бөтелке алу (біреуі бос, екіншісіне су құйылған).
Оларды бірдей биіктіктен (мысалы, баспалдақтан) төмен тастау.
Қай бөтелкенің жерге бірінші түскенін бақылау.
Нәтижесін кестеге жазу.

Күтілетін нәтиже (үлгі):

Дене	Құлау уақыты
Бос бөтелке (жеңіл)	Бірдей уақытта түсті
Суы бар бөтелке (ауыр)	Бірдей уақытта түсті

Ақпарат көзін анықта

Мысал	Ақпарат көзі түрі
«Жаратылыстану» оқулығындағы мәтін	Оқулық
Ғарыш туралы энциклопедия мақаласы	Энциклопедия
YouTube-тегі тәжірибе видеосы	Видео
Ата-анасынан немесе мұғалімнен сұрау	Ересектен сұрау
bilimland.kz сайтындағы мақала	Интернет сайт

Видео сценарийі

Ұзақтығы: 60–90 секунд Форматы: ЖИ көмегімен жасалатын 2D мультфильм Тілі: Қазақша (дикторлық мәтін)

Кадр	Уақыт	Сурет сипаттамасы	Дикторлық мәтін
1	0:00–0:10	Бала қолындағы допты жоғары лақтырады, доп қайтадан жерге түседі.	Байқадың ба, лақтырған доп неге әрқашан жерге қайтып түседі?
2	0:10–0:20	Экранда Жер шары көрсетіледі. Ол адамдарды, ағаштарды, суды өзіне тартып тұрғаны бейнеленеді.	Өйткені Жер барлық денелерді өзіне тартады. Бұл күшті біз «ауырлық күші» деп атаймыз.
3	0:20–0:30	Үстел үстінде кітап және гүл құмырасы тұр. «ТІРЕК» сөзі пайда болады.	Дене орналасқан зат — тірек деп аталады. Мысалы, мына үстел кітап үшін тірек болып табылады.
4	0:30–0:40	Жердің сыртындағы ғарыш кеңістігі. Жердің айналасында жасанды серік айналып жүр.	Ауырлық күші тек Жерде ғана емес, ғарышта да әсер етеді. Оның әсерінен жасанды серіктер Жердің айналасында қозғалады.
5	0:40–0:50	Жер шарының кесіндісі көрсетіледі. Жан-жақтан бағытталған қызыл стрелкалар Жердің дәл ортасына қарай нұсқап тұр.	Есіңде болсын, ауырлық күші әрқашан Жер шарының дәл ортасына, яғни центріне қарай бағытталады!
6	0:50–1:00	Зілтемір көтеріп жатқан спортшы бейнеленеді.	Дененің массасы неғұрлым ауыр болған сайын, оған соғұрлым үлкен ауырлық күші әсер етеді.
7	1:00–1:10	Бала бірдей биіктіктен ауыр және жеңіл заттарды бірдей тастайды. Олар жерге бірдей түседі.	Бірақ, қызығы, дененің құлау жылдамдығы оның массасына байланысты емес.

Мультфильм

Ауырлық күші дегеніміз не?

Диктор мәтіні

Ағаштан үзілген алма төмен құлады. Неге ол жоғары ұшпай, жерге түсті?
Нұрлан алманы қолына алды. Оны жоғары көтеру үшін күш жұмсау керек.
Нұрлан алманы жоғары лақтырды. Бірақ алма биікте қалмайды, ол қайтадан төмен түседі.
Себебі Жер барлық денелерді өзіне тартады. Бұл күшті ауырлық күші деп атаймыз.

ЖИ видео генераторына арналған промпт (ағылшынша):

A 60-90 second animated educational video for 8-year-old children about gravity. Style: friendly 2D cartoon, simple shapes. Scene sequence: 1. A child throws a ball up, it falls back down. 2. Earth globe pulling people, trees, and water. 3. A table with a book and a plant on it. 4. Outer space: a satellite orbiting the Earth. 5. Cross-section of Earth with red arrows pointing towards the exact center. 6. A weightlifter lifting a heavy barbell. 7. A child drops a heavy bottle and a light bottle from the same height; they hit the ground at the exact same time.

Меңгеру картасы

Тапсырмаларды орындаған сайын білім бірліктерінің меңгерілу деңгейі жаңарады.

Меңгерді

Ішінара

Тексерілмеген

Қате түсінік

0 / 11

меңгерілген бірлік

Әр бірлікті тексеретін тапсырмалар (content.md бойынша)

Деңгей	Түсі	Шарты
Меңгерді	Жасыл	Байланысты тапсырмалардың барлығы дұрыс
Ішінара	Сары	Бір бөлігі дұрыс, бір бөлігі қате
Тексерілмеген	Сұр	Бірлікке байланысты тапсырма орындалмаған
Қате түсінік бар	Қызыл	Барлық байланысты тапсырмалар қате

Бірлік	Тексеретін тапсырмалар
Б1	Тест №2, Себеп-салдар тізбегі
Б2	Тест №1, Себеп-салдар тізбегі
Б3	Тест №3, Ойын «Тірек бола ала ма?»
Б4	Тест №3, «Дұрыс/бұрыс» №3
Б5	Тест №4, Себеп-салдар тізбегі
Б6	Тест №4, Себеп-салдар тізбегі, «Дұрыс/бұрыс» №4
Б7	Тест №5
Б8	Тест №6
Б9	Тест №6, Зерттеу тапсырмасы
Б10	«Дұрыс/бұрыс» №1, Зерттеу тапсырмасы
Б11	«Дұрыс/бұрыс» №2

Мұғалімге

Сабақ туралы

Пән: Жаратылыстану · 3-сынып
Бөлім: Табиғат физикасы. Күш және қозғалыс
Тақырып: Ауырлық күші дегеніміз не?
Оқулық беттері: 38–39
Оқу мақсаттары: (расталмаған) — ресми бағдарламадағы коды анықталмады